VoyForums
[ Show ]
Support VoyForums
[ Shrink ]
VoyForums Announcement: Programming and providing support for this service has been a labor of love since 1997. We are one of the few services online who values our users' privacy, and have never sold your information. We have even fought hard to defend your privacy in legal cases; however, we've done it with almost no financial support -- paying out of pocket to continue providing the service. Due to the issues imposed on us by advertisers, we also stopped hosting most ads on the forums many years ago. We hope you appreciate our efforts.

Show your support by donating any amount. (Note: We are still technically a for-profit company, so your contribution is not tax-deductible.) PayPal Acct: Feedback:

Donate to VoyForums (PayPal):

01/21/21 13:35:53Login ] [ Main index ] [ Post a new message ] [ Search | Check update time | Archives: 123456[7]8 ]


[ Next Thread | Previous Thread | Next Message | Previous Message ]

Date Posted: 07/12/01 21:57:52
Author: Alimjan Idiris
Subject: Re: UKY toghrisida oylighanlirim
In reply to: Abdireyim 's message, "Re: UKY toghrisida oylighanlirim" on 07/12/01 21:55:21

From: "Alimjan Idiris"
Date: Fri Dec 22, 2000 6:06 am
Subject:


(Towendikiler UIY xeklide yezildi, lekin UKY ning eng ahirqi nus'hisi elan qelin'ghan haman UKY da yezix pilanidimen)

Hormetlik, Rey Ependi,
Yahximu siz? Mening maqalemni soyunup oqughanliqingiz ucun nahayiti hursenmen. Siz we Waris ependige ohxax nurghun qerindaxlirimizning qimmetlik waqtini ajritip oz millitimizning compiyuter yeziq mesilisi ucun xuncilik kongul boliwatqanliqigha texekur. Baxqilirimizmu bu oz iximiz emestek bir cettegtamaxa" kormey yaki gotqa su sepmey" aktip awaz berixke terixayli. Bu got" nahayiti muxeqqette emdila gyalqunlax" pursitige erixti, uni bu qetim hararet berixtin ilgirigociriwetsek", kelguside coqum cong puxayman'gha qalimiz. Eger hemmimizning terixcanliqimiz bilen eng ahirqi KUY lahiyesi bekitilse, hemmimiz xuni qollayli, bolmisa yene "cecilip" yurimiz. Hox, gepimni yeghincaqlay:

Rey ependi, men aldinqi hette yazghinimdek, kespim tebi'i pen (Biologiye-Irsiyet quruluxi), tilxunas we kompyuterxunas emes, sizge ohxax cet'elde dokturluq yaqlawatqan adettiki bir tordax, halas. Peqet goz teqdirimizni ozimiz belgilexke terixix" nuqtisidin bu qetimqi munazirige "puqraliq awazi berix" ni toghra tapqan idim, biraq keyince oylisam bekla gkalampay" bir nimiler teziwetiptimen hem aldiraxciliqta nurghun imla we gerammatikiliq hataliqlar koruluptu, toghra cuxinersiler. Xunga bu qetim sizning teliwingizge asasen, qayta iwetip berixni sorighan mezmunni az-tola gongxap" iwettim (yenila bek kalampay yezilip qaldi), muwapiq jayliri bolsa paydilinarsiz:

1) UKY diki ga" (umlaut) toghrisida: UKY diki ga" (umlaut) bilen geh(geyiqh tiki e) ning tilimizdiki ixlitilix castotisini kozde tutsaq, aldinqisi keyinkisidin helila yuqiri, xunga yazghandimu, het urghandimu, oqughandimu waqtimizni alidighan heliqi a (umlaut) bilen gemgekhtiki geh ni ipadiligice, uni biwaste addila qilip geh bilen ipadilep, eksice ixlitilix qetim sani nispiy az bolghan geyiqh tiki gehge umlaut ixlitimizmu yaki ustige birer belge qoyimizmu yaki bolmisa baxqa qox herp bilen ipadileymizmu (?), qisqisi baxqa usulni oylixip baqsaq qandaq? geh(eyiq) heripi yeziqimizda beribir az ixlitilgecke, uni gkhoxma herph bilen ipadilisekmu yaki umlaut bilen ipadilisekmu (mesilen, ge + umlaut") kop awariciliq elip kelmesliki mumkin. Eger gah ning ustige umlaut qisturupgemgeknhtiki geh ni ipadileymiz disek, bu herpning yeziqimizdiki ixlitilix castotisi helila yuquri bolghacqa, het kirguzux, yezixqa waqt ketidiken, hem qox ciktlerning koplikidin hetning guzelliki we uni oquxqimu tesir yetidiken. Eger geh(umlaut) ning umlauti bezi fontlarda korunmigen teqdirdimu, bu herp az ucrighacqa, kelturgen awariciliqimu azraq bolixi mumkin (umlautliq e bilen umlautsiz e ning oquluxi yeqin bolghacqa, umlauti korunmey qalsimu oqighili bolidu). Bu belkim IPA qanuniyitige ance mas kelmeydu deydighanlarmu ciqixi mumkin, mas kelmise nime boptu? Uni ixletkuci Uyghur helqighe qolayliq bolsa we uni yahxi korse yahxi ix emesmu? Silerning IPA ni koprek asas qilghininglarmu nahayiti yahxi ix, bu bizning bundin keyinki helqfaraliq til-yeziq orbitisigha kiriximizge qolayliq bolixi mumkin. Lekin emiliy omumlaxturux we paydilinix qolayliqliqini kozde tutqanda, UKY diki ga" (umlaut) ning ornigha biwaste geh(umlautsiz) ni ixlitip, UKY dikige" ning ornigha ge" (umlautliq) ni ixletsek qandaq bolar digen oydimen. (Bu qariximni aldinqi e-mailde silerge seliwitip etisi qarisam, Rey ependimdinmu del ohxax mezmundiki e-mail alliburun tigip boptu, ikkimizning e-mailining yuqarqi 1)-nuqtidiki qariximiz del ohxax bolghacqa, dorighandek bolup qaptu, buni toghra cuxinersiler. Cet'eldin uygurlar@egroups.com gha e-mail salsaq, baxqilar tapxurup alghice azraq waqt ketkecke, bezide oz-ara uquxmasliqtin ohxax mezmunlarni teng iwetip qalidighan ixlar yaki baxqa uquxmasliqlar yuz birip turidiken.)

(2) UKY diki zh: UKY diki gzhh ning ixlitilixi ance muwapiq emestek hes qildim. Gerce UKY diki baxqa qox herplerdin gshh, gchh we gghhlarni qet'i saqlap qalmisaq bolmaydu digen teqdirdimu, gzhhni ozgertiwetmisek bezi mesililerni kelturup ciqidighandek qilidu. Hetning guzelliki we ixlitilix castotisi jehettin eytqanda UKY diki gzhhni muxu peti qollansaqmu kop mesile tughdurmasliqi mumkin. Lekin UKY gha yekke haldila qarimastin, uni baxqa yeziq muhiti bilen baghlap turup analiz qilip korsek bezi gtoqunuxlarning" yuz berix ehtimalliqini hes qilix mumkin. UKY diki gzhh bilen Henzu tilining pinyin heripidiki gzhh otturisida asanla toqunux yuz beridighandek qelidu. Cunki, Henzu tili Xinjiang xaraitida biz ugenmisek bolmaydighan hokumet tili bolghacqa, bu mesilige nisbeten obektip qarimisaq bolmaydu. Biz Zhongguoning Xinjiang Uyghur Aptonom Rayonida digen yurtimizda hayat yaxaydikenmiz, Henzu tili bilen herkuni ucrixip, uni anglap, sozlep, oqup turmisaq, uni ugenmisek kunimiz tes, bu emiliy realliq. Del muxu Henzu tilida bizning UKY dikigzhh heripi bilen qerixqandek, gZhongguohdiki gzhh heripi samandek kop ucraydu. Alayluq, yer isimliridin Zhongguo, Guangzhou, Zhengzhou; adem isimliridin Zhu Rongji digenlergege ohxax hetler jumle xeklidila emes belki yekke halettimu u yer bu yerde kozimizge gceliqip" turidu. Bu hetler baxqa Henzuce hetler bilen birge kelgendighu biz gbu bizning UKY diki gzhh emes belki Henzucidiki gzh" dep ozimizni gtohtitiwelip" oqiyamiz, eksice yekke kelgende bolsa azraq ganggirax kilip ceqidu. Conglar yaki mediniy-maarip sewiyisi barlarghighu yuquriqi gmesile" hecqanda cong mesile emestur belkim, biraq biz yene emdila sawati ciqiwatqan godek balilarni we addettiki puqralarnimu oylixayli. Ularning hokum qilix, analiz qilix iqtidari we sur'it conglargha, gmutehesisler" ge ohxaxmaydu, heliqidek gozini tohtitiwelix" sewiyisi ceklik. Xunga her qatlam kixilirini ortaq obect qilip oylixaylimikin deymen. Henzuce til-yeziq muhiti bizning til-yeziq muhitidin gyeraqraqh bolghan bolsiti, u caghda yuqarqi mesililer toghrisida kop oylap ketmisekmu bolatti, realliq digen realliq. Henzuciki her hil yer we adem isimlirini ixletkende, daim oylimastinla eslidiki penyin halite boyice yezip taxlax ehtimalliqimiz nahayiti yuquri, bolupmu Henzu tili sawati barlarning kopuncisi xundaq yezixqa konup ketken, xunga UKY dikigzhhni yeziqimizgha qoxiwalmay, balilirimizgha Henzuce ugetkende, gbalam, mawu gzh ning keynige ghh kelgen herpni Henzu tilida uluqgzhongguohdiki gzhhdep oquymiz-jumu, Uyghurcidiki gjhni kikirtikingni qorup turup tawax ciqarsang Henzucidikigzhhbolidu" dep ugutup qoysaqla kupaye. Henzuce pinyin ugen'genler gzhhni herhalda yeqinlaxturup oqiyalaydu, eksice Henzuce pinyin ugen'migenler bolsa eksice uni Uyghurcidikigjhtawuxigha gohxitiph oquxni bilmeydu. Bilmeydighanlargha nisbeten eytqanda, Henzucidikigzhhni Uyghurcidikigjhtawuximizgha ohxitip oqiyalmasliqi cong mesilimidu yaki uni hata halda gzjornalh diki gzjhdep oqup yurgini muwapiqmidu? Qeni yoldaxlar bir oylap korunglar. Dimek, Henzuce pinyindiki gzhhbilen KUY diki gzhh ning otturisida nahayiti asanla toqunux kelip ciqixi ehtimalgha nahayiti yeqin. Bu godek balilarning Henzuce ugunuxkimu zor tesir korsitidu. Dimek, KUY diki gzhh het guzelliki jehettin siler eytqandek melum asasi bolsimu (qoxma herplerning hemmisi ghh bilen ahirlixix), lekin bundin keyin Henzu tili we Enfgliz tili bilen bolghan gbardi-keldihjeryanida azdur-koptur guquxmasliqh elip kilixi mumkin. Xunga muxularni kozde tutup, uni gzjh bilen ipadilemduq yaki baxqa xekilde ipadilemduq, bir oylixip baqsaq. gzjhbilen ipadilisekmu uning tilimizda qollinix qetim sani nahayiti az bolghacqa, gguzellikhke kop tesir elip kelmeyla qalmastin, belki yuqarqidek bezi toqunuxlardin hali bolalaymiz.


(3) c, v: Bu ikki herpni KUY gha qoxup qoysaq artuqqiliq qilmaydu. Gerce ijtimai penciler ularning rolini ance toluq bilip ketmisimu, tebi'i pende ular kop ixlitilidu. Hec bolmighanda qoxumce qilip bolsimu qoxup qoysaq zeyini tegmesti. Bu ikki herpni cetfel tilidin qobul qilinfghan qisqartilma herpler, matimatika, fizika, hemiye, biologiyege ohxax sahalerde nahayiti kop qollinimiz. Mesilen, telewizor we metbuatlardin daim daim CCTV, BBC, CHN digenfge ohxax ibarilerni kop ucritimiz. Tebifi pende cm, v, volt, a=b+c, genni tuzguci organic birlik ATGC, hemiyediki carbon atoomi (C), metbuatlarda herhil nersilerni, 1-, 2-, 3- dep nincigha tezghandin baxqa daim a),b),c) dep nincigha tezix usulimu nahayiti kop ucraydu. Bu ikki herpni ugunup qoysaq, yuqarqidek tebifi pen we baxqa sahelerde emiliy qollinix qimmiti bolupla qalmastin, belki Henzu tili (gch) we Enfgliz tili (gch, gvh) uguniximizdimu paydisi bar. Dimek bu ikki herp bizni ilim-pen dunyasi we baxqa taxqi dunya bilen gbaghlaphturuxta emiliy roli bolixi mumkin. Lekin, bu herpni KUY gha kirguzuxke amal bolmighan teqdirdimu, nime ucun ulardin unumluk paydilinip, nowettiki ghet sani kirzisi hyeni 26 latince herptinla paydilan'ghanda KUY ninggbir fonimagha bir herp berishhpirinsipini qanaetlendurux qeyin digen mesilini hel qilix ucun hizmet qildurup, birersini bolsimu alahide tawuxluq heripimizni ipadilexke ixletmeymiz? Waris ependi aldinqi hetide gchwegvhni KUY gha kirguzuxning muwapiq emeslikini dawli bilen sozlep kilip, gc ning ikki hil oquluxini 8 miliyon Uyghurgha cuxendurux qeyin" dep yeziptu, undaqta gvhcu? Uni het tahtisida gbikarhqarawulluqqa qoymay, yuqirida tekitlep otken gbir fonimagha bir harp berishhmesilisini aldi bilen latince 26 herpni asas qilip hel qilix ucun hizmet qildurmaymiz? Men Waris ependining gbaxqa ahwallarda v ni w gha boysundurup ketsek boliduhdiginige qoxulimen, xundaq bolghanda gvhni ayrim herp supitide ixlitixke tehimu imkaniyet tughulidu. Mesilen, UIY diki ghhning ikki hil oqulup qilix mesilisini hel qilix ucun gvhdin paydilinip, KUY dikidek ghamhni gxamhdep yezip pinyin asasi barlarning mujimallikini qozghighice,gherphtiki ghhning ornigha gvhni seplep, ghorazhdiki ghhgha ghhni biwaste ixlitip baqsaq qandaq bolar? Qisqisi, mening tekliwim, kompyuter het tahtisidiki bu gchwegvhikki heriptin hec bolmighanda birersidin paydilinixni oylixip baqsaq digen umittimen.

(4) Herpning tertiwi: Men buningda baxqilarning gLatince herp tertiwi boyice bolsunh digen pikri orunluq dep qaraymen, yeni Latince yeziqni qobul qilip, eksiqe uning tezilix tertiwini qobul qilmisaq, buning cuxendurux qeyin. (bu mesilini baxqilarmu otturigha qoyup bolghan hem KUY mu qobul qilghacqa, bu yerde yene tekrarlinip qaptu, buningdiki meqsidim peqetla baxqilarning muxu hil oy-pikrini qollap-quwwetlextin ibaretla halas)

(5) UKY diki sh: bu herpke nisbeten nime disek bolar? Helqaraliq transfiksiye jehettin qarighanda muwapiqtek, ozimizning aditimiz we bu herpning yeziqimizdiki castotisi, het guzelliki, oqux-yezix qolayliqliqi jehettin qaraxqa qamlaxmighandek qilidu. UKY dikigshhning tilimizda ixlitilix castotisi jehettin eytqanda, uni gjuphxekilde emes belkigtaqhxekilde qollinalighan bolsaq, het urux, het yezix sur'itige kapaletlik qilinipla qalmastin belki hetning seghimcanliqini kemeytixtimu kop ehmiyiti bolar ikentuq. Bu herp UIY diki gxh bilen yezilsa, het nahyiti ihcam, korkem korinidu hem yezix we oquxqimu qolayliq, xundaqla pinyin ugen'gucilermu KUY elibesini ayrim ugunup olturmayla asan qobul qilalaydu. UIY diki ghamhni KUY da gxamhdep oquxqa konux bolsa bizdek pinyin bilen gyeqinhlar ucun eytqanda birqeder qeyin bolupla qalmastin belki Henzuce we En'glizce ugen'gucilergimu melum qeyinciliqlarni elip kelidu. Xunga, KUY diki gshhni UIY diki gxh bilen, KUY diki gxh ni UIY diki ghh bilen, UKY diki ghh ni gvh bilen(?) ipadilexni oylixip baqsaq digen umittimen.

Ahirida aldinqi hetimdiki bir qisim sozlirimning sel exip ketkenlikini ozlugumdin hes qiliwatimen, orunsiz sozlirim ucun hemminglardin kecurum soraymen. Atigaciliq hem tentenlik qilip, gUyghur Kompyuter Yeziqini wujutqa kelturux we uni putkul Uyghur yeziq sestimisida kengeytixning zoruriyiti toghrisidiki qariximhdigen mezmunda KUY ni putkul Uyghur yeziqigha kengeytix kerek dep sozlep yuruptimen. Hazir oylap baqsam bu sel exip ketiptu. Nowettiki meqset Latince herplerni asas qilip olturup, kompiyutergha layiq bir qur herpni tallap ciqix bolghacqa, diqqetni muxuninggha merkezlextureyli. Uni putkul yeziq sestimisida qollinix-qollanmasliqni kelgusi tarih we helq ozliri tallisun. Meningqe, kompiyuterning omumiylixixigha agiship kixiler ozliri eng qolayliq we muwapiq bolghan yeziq sestimisini ozliri asta-asta tebi'i yusunda talliwalaydu, bu jayda kop walaqxip bu qetimqi KUY ning dunyagha kelixige qarxi pikir peyda qilmighan aqilliqtek qilidu. Qaldisini helq ozliri tallisun. Ikki hil yeziqtin birsi ghaman jahanh suridu. Xunga KUY ning riqabette yengilip qalmasliqi ucun bolsimu koprek bax qaturup, uni mukemmel haletke kelgendin keyin andin elan qilixinglarni umit qilimen.

Dostlarning qimmetlik waqtini ajritip ahirghice korginige rehmet.

Hemmimizge homluk-ittipaqliq, ixlirimizgha utuq tilep, tordixinglar

Alim

[ Next Thread | Previous Thread | Next Message | Previous Message ]


Forum timezone: GMT+2
VF Version: 3.00b, ConfDB:
Before posting please read our privacy policy.
VoyForums(tm) is a Free Service from Voyager Info-Systems.
Copyright © 1998-2019 Voyager Info-Systems. All Rights Reserved.