Tulisan pasal sejarah maya tamaddun Bisaya samemangno onjop suang tanulis jalama jati. Kebanyakkanno tanulis jalama luar.
Jalama jati Bisaya (ontob panandaiku) yang aro nulis pasal sejarah Bisaya iyono Liau Selamat Jati, Antonio Kahti & Dr. Shafiq. Selamat Jati nulis pasal sejarah Sosio Ekonomi Bisaya (thesis 1990). Beliau aro nyabit pasal tatuo-tatuo jati Bisaya laid maya galaran yuro seperti Janang, Orang kaya, etc. Kahti (Adat Perkahwinan Bisaya terbitan DBP. Ite aro pabali) aro nulis maya sukup moncoi pasal teori maya tulisan asal-usul maya sejarah Bisaya. Tulisan yang ringkas tapi menyeluruh pasal Bisaya aro tanulis Dr. Shafiq lam Sarawak Museum Journal (1989). Judulno “Bisaya Ethnography: A Brief Bisaya Report.
Tulisan lain na’al jalama luar. Antarano Peranio (The Structure of Bisaya Society). Tulisan ite aro lam microfilm pi Universiti Malaya. Aku aro sanginan salinan, na’al Magdeline Yundor masa iyo sakula pi UM masa ino. Yang lain Bewsher. Kumpulan tulisan Bewsher (Tuan Busa kajun Bisaya) aro lam book Prof. Vernon L. Poritt yang bertajuk “Bapa Guru Bisaya”. Book ite aro pabali pi Holiday Inn, Kuching. Rogo’no RM 79. Onjop pandai kakal aro stok atau onjop. Benedict Sandin nulis pasal sejarah Bisaya lam Sarawak Museum Journal (SMJ). Tulisan ite narikot nyugut sarita Mula T.K Yabai, Tanjong.
Harrisson suang nulis lam SMJ. Yang aku paling suka tulisanno pasal kaitan Bisaya Sarawak, Brunei maya Sabah. Judul no “Some origins and attitudes of Brunei Tutong-Belait-Dusun, North Boreneo “Dusun’, and Sarawak Bisayan (1958).
Pasal bahasa, ngintong tulisan Asmah Hj, Omar (1983), Araneta and Bernard (1960), Hussain Jamil & Newman (187).
Hubungan Bisaya Borneo maya Philippine? Ite aro lam manuskrip Rev. Father Thomas Santaren. Sarita ite tanulis saonjop lagi Portugis, Sepanyol maya Merikan naluk Philippine. Aro sanitak lam SMJ. Ite rekod pasal 10 ngulun Datu Bisaya, kanapala Datu Pute & Lubaudongon yang nidu timo Panay, Philippine karana kacau lam Sarawak. Yuro mali pulau tad Raja Ates. Yuro ite aro balik timo Borneo (perlu kajian yang labi lalom).
Kegemilangan Bisaya. Cuba ngintong tulisan R.E. Stubbs (1968) lam JMBRAS. Beliau aro nulis pasal Bisaya ngalawan Raja Abai/Brunei yang kanapala Dtk Klassie. Sarita yang aku paling suka iyono tantang peranan tatuo-tatuo Bisaya, lam sanginan mesyuarat (timung inan) 10/6/1886, nulak pigangan Raja Brunei sarata beliau mompos Sarawak (Pigang Raja Brooke).
Tulisan yang awal pasal kampung-kampung Bisaya aro narikot Spenser St. John (sanitak lam 1862) lam Volume 2. Iyo aro ngarikot pasal Bisaya samasa nalib lam panau no timo Gunung Mulu/Bukid batu Barit. Pi nio aro nyabit pasal Kpg. Balimbing (Kpg. Dr. Shafiq).
Jadi isai-isai yang berminat mengkaji buli ngembaca tulisan-tulisan ite.
Tantang cadangan nidong sanginan badan ngrikot pasal sejarah Bisaya, aku memang setuju. Tinggal lagi, jati perlu gium usin untuk mamanau karaja ite. Tapi kalau aro sukungan jalam ramai, iyo buli balan. Aku na’ak cadangan Liau Poul Nanggang jadi kapalano. Beliau ite selain minat lam penulisan sastera, jalama no aktif. Arap beliau onjop nulak serata sambung sakula degree no sudah naie.