VoyForums
[ Show ]
Support VoyForums
[ Shrink ]
VoyForums Announcement: Programming and providing support for this service has been a labor of love since 1997. We are one of the few services online who values our users' privacy, and have never sold your information. We have even fought hard to defend your privacy in legal cases; however, we've done it with almost no financial support -- paying out of pocket to continue providing the service. Due to the issues imposed on us by advertisers, we also stopped hosting most ads on the forums many years ago. We hope you appreciate our efforts.

Show your support by donating any amount. (Note: We are still technically a for-profit company, so your contribution is not tax-deductible.) PayPal Acct: Feedback:

Donate to VoyForums (PayPal):

Login ] [ Main index ] [ Post a new message ] [ Search | Check update time | Archives: 12[3]4 ]


[ Next Thread | Previous Thread | Next Message | Previous Message ]

Date Posted: 04:02:19 06/21/01 Thu
Author: Ahmet Isyan
Subject: YIRAK ELLERDIN ANA YURTKA YENE SALAM

YIRAK ELLERDIN ANA YURTKA YENE SALAM

Ahmet Isyan


Kaqandur bir waklarda birawning yirak ellerde turup wetenge,helkimge yolligan
qongkur salimini okup heli bir waklargiqe qigix hiyallarga petip yurginim
tehi esimde.U del mening emdila jemiyetke kedem koyup,ak-karini perk etixke
we nurgun mesililer ustide ihtiyarsiz oylunuxka baxligan wakitlirim
bolgaqka,bu "salam" bir jehettin yurigimni ezip meni kattik azapligan
bolsa,yene bir tereptin iqimde bir hil nepret oti yakkan idi,qunki gerqe
uningdiki bezi kozkarax we yekunler idiyemdin otken bolsimu,lekin az bolmigan
soz-ibariler mening kiqikimdin millitim togrisida qikargan yekunlirim bilen
tuptin zit idi. Xundin keyin mende kandaktur bir nimini eniklax,ozemni hekiki
tonux istigi tugulgan idi.Kiqikimdin xekillengen mijezim bolsa kerek,ezeldin
birawning
soz-pikrige koxulalmisam haman hekiket bilen koprak uqruxup,emeliyet arkilik
uningga reddiye berixke, imkankeder toluk ispat korsutup uni kayil kilixka
tirixattim. Hizmetke katnixip birkanqe yillardin keyin ozemning nekeder
ajizlikim,igelligen bilimlirimning nekeder yetersizlikini hes kilip,mende
qet`ellerge qikip bilim axurux istiki tugulgan idi.Heliki "salam" bu irademni
tehimu kuqeytiwetti. "Tiliseng taparsen" digendek,bu purset ahiri mangimu
keldi,xuning bilen ozemni hekiki tonux sepirini baxliwettim... ...

Qet`ellerde okuxta qet tili aldinki xert bolgaq,Malaysiada aldi bilen 6 aylik
En`gilizqe kursta okudum. Kiqikimdin til uginixke bek kizikattim,bolupmu
En`gilizqe uginixni bekmu arzulayttim. Emma meyli ottura-baxlan`guq
mekteplerde we yaki aliy mektepte bolsun, bizge bu purset yok idi. Manga
ohxax tilga kizikidigan bezi sawakdaxlirim ali mektepte waktimizda
okutkuqilarga yalwurup yurup En`giliz tili fakolteti siniplirida yandin ders
anglax pursitini kolga kelturup,ozlirining tirixqanliki bilen En`giliz tili
kespide okuwatkan okuguqilarnimu besip quxkenliki,ular iqide birsining hetta
Beijing xehri boyiqe otkuzulgen En`gilizqe 6-derijilik sewiye imtihanida
birinqi bolup nurgun kixilerni heyran kaldurganliki, bu hekte "Beijing
Geziti"ning 1-betide mehsus hewermu berilgenliki enik esimde. Mende ularda
bar ang sewiye we geyret bolmigaqka En`gilizqini hiq bilmeydigan halette
Malaysiadiki okuxumni baxligan idim. Sinipimizda dunyaning her yerliridin
kelgen okuguqilar bar bolup,mutlek kop kismi Zhongguodin yukuri diplom uqun
okuxka kelgen okuguqilar idi. Kop sandikiliri aliy mektep sewiyesige ige
bolup,yengi okux baxlanganda ularning mutlek kop kismining En`gilizqe tilda
helila rawan sozlixeleydiganlikini korup beximga gem quxken idi, qunki men
peketla sozliyelmeyttim,men Xinjiangdin kelgen birla Uygur bolgaqka
baxkilarga yaman tesir berip koyuxtin bekla korkattim.Biz katnaxkan bu 6
aylik kurs En`gilizqini merkezlexturup tez ugitix kursi bolup,bu kurstin
keyin okuguqilar aspirantlikni En`gilizqida okux sewiyesige yetixi xert
idi,xunga sinipimizdiki okuguqilarning hemmisi digudek En`gilizqini
pixxiklaxni mekset kilatti. Bezide zimmemdiki yukning nekeder egirlikini
oylisam ozemmu ensirep kalattim,lekin manga tirixip ugenmektin baxka yol yok
idi.

Malaysiada her kuni digudek dawam kilidigan 30 giradustin yukuri nem-issik we
dimik hawa uginixke paydisiz bolsimu, sinipta kongul koyup ders angligandin
baxka,box waklirimda guzel Malaysianing danglik sayahet noktilirini sayahet
kilixning orniga xamaldurguqning astida olturup ketirkinip uginixni izqil
dawam kildim.Okux baxlinip 2 aygiqe gerqe igelligen sozlukum bekla az
bolgaqka derste kop kiynalgan bolsammu,lekin En`gilizqini olqemlik okuxta
muellim daim meni baxkilarga ulge kilip korsitetti. U men bilen birkanqe
ketim mungduxup , Uygurlarning ehwalini birkur igelligendin keyin:" Siler
Uygurlar Zhongguodin kelgen baxka millettikilerge ohximaydikensiler,silerning
intunatsiye kilixinglar alahide yahxi,tilni ozlexturuxinglar nahayiti
tezken,silerde til uginixte alahide talant bar diyixke bolidiken" dedi.
Muellimning mediti, sawakdaxlirimning hedep mahtap turtke boluxi we ozemning
tirixixi netijiside bara-bara siniptikilerning sewiyisige yetixiwaldim,hetta
bezilirini besip quxtum, 6 aylik kurs tamamlan`ganda sinip boyiqe omomiy
netijide 2-boldum. Okux tamamlax murasimida muellim kolumni qing sikip turup:
"Men xunqe yil til okutux bilen xugullandim,emma ezeldin sendek 6 ayda bu
murekkep tilni xu keder tez igelligen okuguqini kormigen idim,men sendek
okuguqini okutkinimdin pehirlinimen,xundakla tehimu kop Uygur okuguqilarning
bizge kelip okuxini umit kilimen" dedi.

Turup oylap kaldim:Kerindaxlirim iqide ozemni etrapimdikilerge selixtursam
tilga algidek hiqnimem yok bir ademmen, okuwatkan qaglardimu sawagdaxlirim
iqide ekillikler kataridin orun alalmayttim,hizmetke qikkandin keyinmu
hiqkandak bir netije kazinalmidim.Ilgiri nimixkidu ozemni bek towen
qaglayttim,qet`ellerde okup ajayip utuk kazinip kaytip kelgen yaxlirimiz,
hetta birkanqe balining anisi turup qette okup doktorluktin yukuri unwan elip
kaytip kelgen xereplik anilirimizni ziyaret kilginimda ularni bizdin birkanqe
pelle ustun turidigan tugma talantliklar dep karayttim,bezilerning"bizdin
bundak ademlerning qikmigi tes,milyondin birersi qiksa qong gep" digen
gepliri mingemde ornap kalgan idi,emma bizni kandaktur "ang sewiyesi
towen,medeniyetsiz,meynet" kilip teswirligenlerni korsem kuyka qeqim tik
turatti,ularga derhal reddiye berixke tirixattim.Qunki mening kiqikimdin his
kilginim boyiqe eytkanda,biz ekillik,pakizlikni hemmidin ela bilidigan,ak
kongul,mehriban,medeniyetlik millet iduk,bularning hemmisi mening
emeliyetlerdin qikargan hulasem idi. Meyli baxlanguq-ottura mektep,meyli
Beijingda ali mektepte okuwatkan waklirim bolsun,we yaki ahbarat saheside 10
yildek ixligen mezgilde bolsun, ozimizning ekil-idrek we baxka jehetlerde
baxkilardin hergiz towen turmaydiganlikimizni izqil hes kilip kelgen idim,
lekin nimixkidu arimizda bir hil quxkunluk,ozimizni quxurux idiyisining
xekillinip keliwatkanlikini korup iqim puxatti,demim sikilatti. Ali mektepte
waktimizda memliket boyiqe birtutax imtihanga katnixip, herkaysi olkilerdin
tallinip kelgen serhil okuguqilar bilen bir sinipta okup teng rikabetlixip
korupmu ozimizning hiqkimdin towen turmaydiganlikimizni, hetta heli-heli
artukqiliklirimizning barlikini hes kilgan iduk. Muellim hetta barlik
okuguqilar aldida bizdiki bezi netijisi alahide yahxi bolganlarni pat-pat
mahtap turatti. Axu netijilik okugan sawakdaxlirimning mutlek kop kismi hazir
towen katlamlarda,qet-yaka yezilarda addiy hizmet bilen
xugulliniwatidu,ularning ottek okugusi bolsimu mendek gayiptin ke!
p kalgan bu ajayip pursetke erixelixi tolimu tes hetta mumkin emes idi.
Malaysiada pakize,azade sinipta olturup,etrapimda olturganlar iqide az
bolmiganlarning xunqe kop okux puli tolep kelipmu pursetni qing tutup
ogenmey,eksinqe tagmu-tag,bagmu-bag oynap yurgenliki, hetta derskimu toluk
katnaxmaydiganlikini korup heyran bolganindim,ular 6 aylik kurska toligen
pulni heliki sawakdaxlirim 10 yilda iktisat kilalmaytti. Keyinqe ularning bay
aililerning perzentliri ikenlikini bildim,beziliridin gep sorisam ular hetta
bunqilik pulning kolining kiri ikenlikini eytixip gidiyixti, ularga iqimde
mingni lenet kilgan idim. Isit! Exu yarimaslarning ornida heliki
sawakdaxlirim muxu pursetke erixeligen bolsa idi-he?! Mendek hamaket jenimda
xunqilik netijige erixeligen yerde,ular bu okux yolida qongkurlap mengip
tonulgan doktor,alimlardin bop kelixi tamamen mumkin idigu?! Ular nimixka bu
pursetke erixelmidi? Heliki kaltekqimiz oz salimida eytkinidek kunde pakiz
yuyunup,qirayida mejburi kulke yugrutup "medeniyetlik" halette yurmigini
uqunmu? Bu kaltekqimiz ixning hekiki mahiyitini toluk tonup yetelmigenmu yaki
bilip turup diyixke tili kiskilik kilganmu? Meningqe kargularqe qalwakigandin
sukut yahxirak.

En`gilizqe kursni tamamligandin keyin internetta Xwitsariyediki bir ali
mektepte aspirantlikta okux togrisida alakilixip ijabiy jawapka erixtim.
Xwitsariyege mengix aldida,uzundin seginip keliwatkan ayalim-balam bilen bir
koruxiwelip mengix meksitide ularni Malaysiada bille sayahet kilixka teklip
kildim.Ular ilgiri qetke qikip bakmiganidi, xunga ularga hemme nerse
kizikarlik hem yengi tuyulatti, menmu bu yerge kelip bax tikip oginixtin
baxkini bilmeyla 6 ayni otkuziwetkeqke, ular bilen teng Malaysiani togrisiga
kesip sayahet kilix sepiride bu guzel, terekkiyati Asiyada helila aldida
turidigan dolet bilen tonuxuxka baxligan idim. Deslep Malaysiaga kelgen
waklirimda, bu yerdiki yengi pen-tehnikiga tayinip kolga kelturulgen ajayip
terekkiyat netijiliri, xeherlirining ademning mesligini kelturgidek derijide
pakize-retlik ikenliki, guzel menzirilik jaylirining kilqe buzgunqilikka
uqrimigan halda ajayip tebii saklinip kalganlikini korup yerlik milletlerge
apirin okugan hemde ularni kandaktur bir hil ekil-idrekke bay,
ehlak-peziletlik, alga intilix rohi kuqluk millet boluxi qokum, dep kiyas
kilganidim. Mende ozimizni baxkilarga bir selixturup korux idiyisi hokum
surgeq, ularning hemme ixiga dikket kilixni izqil unutmiganidim. Men yatkan
okuguqilar yatak binasida yatidigan okuguqilarning tengdin tolisi yerlik
okuguqilar idi, ularning mutlek kop kismi musulman bolgaq arilikimiz tezla
yekinlaxti. Ularning hemmisila digudek kara ng bolup, nahayiti edep-ehlaklik
idi, kop kismi hazirki weziyette eng ilgar pen hisaplinidigan kompiyotir
tehnikisi kespide okuytti, hemmisiningla digudek xehsi kompiyoturi bar idi.
Ular penniy intilix bilen diniy ehlakni nahayiti yahxi birlexturgen bolup,
kompiyoturga kuqluk hewes kilgandin baxka 5 wak namaznimu ket`i untup
kalmaytti, ayal-kizliri musulmanlarga has qiraylik romal artip ajayip
guzel,pakize,retlik yuretti, mekteplermu hergiz namaz waktiga togrilap ders
orunlaxturmaytti. Purset qiksila ularning yatikiga kirip, ular bilen Malay
millitining tarihi we buguni, Malaysia,ilim-pen,du!
nya weziyiti,Uygurlar... ... togrisida mungdixattim, kompiyotir aldida
olturup ozem uginiwalgan azgina kompiyotir bilimlirini toluklax meksitide
ulardin kompiyotir uginettim, arilap ularning beziliri meni oylirige teklip
kilip, yerlikler bilen yenimu yahxirak tonuxux pursitige ige kilatti,
ularning yerlirige gilem selingan,tamliri qiraylik nekixlengen,tam
bulungliriga huxpurak texteklik guller koyulgan,ixiktin kirixtila ademge bir
hil guzellik we pakizilikni hes kildurudugan oylirige kirginimde ozemni bir
mehriban Uygurning oyige kirip kalgandek hes kilattim, ularning mezilik
taamliri we tamak sorunidiki kaide-yosunlirimu bizningkidin hiq
perklenmeytti.Bir ketim sinipimizdiki Sichuandin kelgen bir sawakdixim bilen
teklip boyiqe bir Malay dostimizning oyige tamakka barduk, ixiktin
kire-kirmeyla bu sawakdixim manga:" Men Xinjiangga kep kaldimmu kandak?
Ularning oyliri siler Uygurlarningkige ohxaxla pakize,retlikken,bu oylerning
bezilixi silerningkige nimedigen ohxigan-he?!" dep heyranlikini bildurgenidi.
Keyinqe uksam u 3 yil ilgiri Xinjiangga sayahetke barganiken. Mektiwimiz
uyuxturgan birkanqe ketimlik ekiskursiyede Malaysiadiki yukuri
pen-tehnikilik mehsulatlar zawutlirining ixlepqikirix ehwali bilen tonuxtuk,
men sinip baxliki bolgaq texkilliguqi bolux supitim bilen bu yerlerdiki
kutiwalguqi hadimlar bilen koprak mungdixix pursitige ige idim,bu jeryandimu
ozem kizikidigan nurgun soallarga jawap aldim.

Malaysiada manga eng qongkur tesir kaldurgan xehs Doktor Yultuz hanim boldi,
qet`elde tugulup osup,ilim-pen bilen xugulliniwatkiniga uzun yillar bolgan bu
ijtimai penler alimi ozining bir Uygur perzenti ikenlikini baxtin-ahir untup
kalmigan idi,men okuwatkan mezgilde Yultuz hanim Malaysia maarip
tarmaklirining hawalisi boyiqe baxlanguq mektepler birtutax kollunidigan
til-edebiyat derslik kitawini kaytidin tuzup qikix hizmiti bilen jiddi
xugulliniwatkan bolup,1-yilliktin 5-yillikkiqe siniplarning okutux kitawini
yezixni tamamlap,6-yillikning derslikini bax qokurup yeziwatkaniken. U gerqe
xunqe aldirax bolsimu, wetendin bir Uygur kerindixining okuxka kelginini
anglap maxinisi bilen meni alahide teklip kilip kelgen hem hexemetlik
daqisida meni Uygurlarning en«eniwi tamiki polo bilen mehman kilgan idi.
Xundin keyin Yultuz hanim meni pat-pat yoklap turdi hem her jehettin halimdin
hewer elip turdi,menmu uning box waklirida oyige berip tagdin-bagdin
paranglixip iq puxukumni qikirip kelettim.U daim manga:" Biz Uygurlardin
qikkan danglik xehsler kop emes, emma bu bizning kandaktur kalak milletlerdin
ikenlikimizdin derek bermeydu, bizde qaqrap turgan tugma ekil-idrek bar,
xunisi turluk obektip sewepler tupeylidin bizning pen-medeniyitimiz digendek
terekkiy kilalmaywatidu. Men xunqe yillardin beri millitimizning kelgusige
izqil umitlik karap keliwatimen, ixinimenki bizningmu kaytidin gullinidigan
dewrlirimiz yene kelidu!"deytti. Uning 40 neqqe yillik hayatidin
hulasiliganliri mening taxki dunya we ozimiz bilen yenimu qongkurrak
tonuxuxumda heli zor rol oyniganidi... ...

Ayalim,balam bilen kilgan bir aylik sayahitimiz nahayiti kongulluk
boldi.Ayalim ali mektep terbiyesi korgen,tipik qiraylik Uygur kizliridin
bolup, nowette Uygur kizlirida egir derijide hokum suruwatkan qirayga karap
baha berix, taxki kiyapetke karap muamile kilix idiyisi uningdimu bar idi.
Sayahitimiz baxlinip uzun bolmay u manga :" wiyey, bu yerning hekliri nime
digen korumsiz? Jugi kiqik hem karamatak... Ular bu guzel doletni kandakmu
kurup qikkandu? Hudayim biz Uygurlarni hejepmu supetlik
yaritiptiken,pehirlensek bolgudek" digenidi, xu qagda birwaklarda ikkimizning
oyde olturup:" Biz Uygurlarda hazir dunyadiki ilgar milletler bilen
selixturaligidek peket qirayimizla kaldi" diyixkinimiz esimge kelip kulupla
koyganidim. Xundak, bizde hekiketen allah ata kilgan tebii guzellik bar,emma
u hiqkaqan bizge destek bolalmigan, hazirkidek terekkiyatni birdin-bir olqem
kilidigan rikabet dewride bezide u kismen ekilsiz kixilirimizning tuyuk
yollarga kirip kelixigimu sewep boliwatidu,biz hem bezi tez terekkiy kiliwatk
an milletlerning barganseri hosun tuzep qirayliklixip ketiwatkanlikigimu
dikket kiliximiz kerek. Undakta bizning pen-maaripimiz terekkiy kiliwatamdu?
Bizde hazirki zamanga mas keleligudek yeterlik ekil-paraset barmu? Buning
jawabi enik, yekinki yillardin buyan bizning pen-maaripimizdimu ajayip
yuksilixlerning boluwatkanliki hemmimizge ayan,bizdiki ekil-parasetmu
hiqkimdin kelixmaydu! Xunisi bizning terekkiyatimiz baxkilarning keynide
keliwatidu,pen-maaripimizning terekkiyati hazirki uqur dewrining terekkiyat
kedimige yetixelmeywatidu, bizning ilgar milletler bilen bolgan perkimiz
barganseri qongiyip ketiwatidu... ... Bu bax tartip bolmaydigan hekiket.
Buningdin sewep izdigende ozimizdiki buningga asasiy sewep bolalmaydigan
ajizliklirimizni korsutup,ozimizni ekilsiz,meynet,quxkun kilip teswirlep bezi
duxmenlik ekimlirining senimige usul oynimastin,hemmimizge ayan bolgan
obektip seweplerni kozde tutiximiz kerek.Herkandak bir milletning
gullinidigan we ajizlixidigan, belgilik tarihiy qeklimilerge uqraydiga!
n dewri bolidu. Biz tarihtin buyan xunqe xanlik medeniyetlerni
yaritip,insanlar medeniyitining terekkiyatiga tegixlik tohpimizni koxup
kelgen medeniyetlik milletmiz, hazirmu dunya sehnisige elip qikaligudek
yengiliklirimiz bar,bizdiki ekil-paraset belgilik sewepler tupeylidin ajizlap
kalgini yok.Xundak iken bizning bezi tetur ekimlarning tesirige uqrap
ozimizni quxkunlexturuximiz putunley ekilsizlik hem orunsiz.Turpandiki bir
addiy yeza okutkuqisining hiqkimge tayanmay ayropilan yasap qikkanlikini
angligan bolgiyttingiz? Dunyada ozini "pelek xahi" atiwalgan gerplikni kim
yengdi? Hazirki zaman eng yengi tehnikisi bolgan Internet torida Uygurlarning
oz yezikida behozur uqur almaxturiwatkanlikini bilemsiz? Hazirki dunyada "12
mukam"dek mukemmel,xanlik sen`et g hirini tapalamsiz? Finlandiye,Xwitsiyege
ohxax medeniyiti yuksek terekkiy kilgan Yawropa doletlirining "Zhongguoning
bulbuli" dep nam algan Kexker kizi Dilber Yunusni ozlirining "Dolet gohiri"
atap keliwatkanlikini angligansiz?

Adem ozining turmux xaraitiga bekip yaxaydu, bizde hekiketen
yurux-turuxka,tazilikka dikket kilmaydiganlar heli bar,emma bu herguz
omomiylik emes,ularning xu halda yuruxidiki hekiki sewepni aydinglaxturiwelix
kerek, biz hergiz ozimizning pakizlikni hemmidin ela bilidigan en`enimizni
yokutup koygunimiz yok,u hem mumkin emes. Eger bir millet iqidiki turmuxning
qeklimisige uqrap tazilikka taza dikket kilip ketelmeydiganlarni korsutup
turup:" Ularning hemmisi muxundak meynet!" diyix togra bolsa, bir kisim
ademliri hazirgiqe tag ongkurliride yaxawatkanlarni nime diyix kerek? Eger
bizni "medeniyetsiz" diyix togra bolsa, ammiwi sorunlarda itka ohxax
talixixka adetlengen,hetta tamak sorunlirida insanda boluxka tegixlik eng
ekelli edep-ehlakka dikket kilmay aldi-keynidin qikirip olturidiganlarni nime
diyix kerek?... ...Dimekki, bir ixka baha bergende uning mahiyiti we
omomiyitini etraplik tehlil kilmayla wakitlik hessiyatka tayinip yekun
qikirix bir hil qalwakaxtin baxka nerse emes, uningga pisent kilixmu artukqe.
Malaysiadiki 7 aylik okux-sayahet jeryanida taxki dunya togrisida
igelligenlirim asasida ozimizge bolgan ixenqim hessilep axti, deslepki
quxiniksiz meyuslinix orniga mende bir hil koturenggu roh urguxka baxlidi,
qunki men bir addiy Uygur bolux supitim bilen Malaysiada munasiwet kilgan
ademlerning birdek yahxi bahasi we hormitige erixkenidim, deslep godek
hiyallarga berilip millitim togrisida kilgan gumanlirimmu birakla yokaldi.
Kesip eytalaymenki, Malaysiada bizdin omomiy sapada alahide ustun turidigan
birer millet kormudum, kop millettin terkip tapkan bu guzel doletni
bugunkidek gullengen derijige yetkuzgen yerliklerning huddi siz we manga
ohxaxla addiy insanlar ikenliki,ulardimu her hil igiz-pesliklerning
mewjutliki,hetta qeqenlik we tepekkur iktidari jehette men nuksanlik
saniyaligudek ademlerningmu az emeslikini kordum,birla alahidilik
xuki,herkaysi milletler kanuniy kapalet astida hiq kemsitixke uqrimay
hekikiy barawerlikte erkin rikabetlixix xaraitiga ige idi.Asiyada
korgen-bilgenlirim xu boldi,un!
dakta insanlar hazirki zaman medeniyitining buxuki bolgan yawropada nimilerni
hes kilixim mumkin? Yer xarida ajayip ilim-pen mojizilirini yaritip yuksek
terekkiyatlarga erixkenni az dep,sirlik kainatka hedep hujum kiliwatkan axu
yexil koz, serik qaqliklar bilen teng rikabetlixix mumkinmidu?

Xwitsariye---putun dunya helki telpunidigan guzel dolet,beziler uni jennetke
ohxitidu,qunki u hekiketen biz tesewwur kilidigan jennetke ohxax guzel hem
bay,meyli negila barmang haman huppide eqilgan gullerning huxpurak hididin
hozurlunup nepes elixtin mehrum kalmaysiz,yiliga milyonligan sayahetqilerni
ozige jelp kilip turidigan guzel Alps tag tizmisi,merwayittek yaltirap
turidigan Jenwe k li,hiqkaqan kozdin uzulmeydigan qeksiz ketken
yexilliklar,Yawropaning uzun yillik medeniyet-sen`itining namayendiliri
bolgan seltenetlik en`eniwi kuruluxlar bilen retlik,qiraylik berpa kilingan
riwayetlerdikidek guzel xeherler... ...Bulung -puxkaklirigiqe baylik hidi
purap turidigan bu ajayip doletning qeqen,tirixqan helkining ekil-parasitidin
baxka hiqkandak tebii baylikining yokluki kixini heyran kalduridu we ularga
qeksiz ehtiram tuygusi peyda kilidu. Yawropaning kindikige jaylaxkan bu kiqik
dolet gerqe yer meydani hetta bizning birer wilayitimizdinmu kiqik,nopusi az
bolsimu, uning elektir energiye,bio-hemiye sanaiti,sayahet ixliri,pul-muamile
we 3-kespi yuksek terekkiy kilgan bolup, bu kesplerde dunyada barmak bilen
sanigidek danglik karhaniliri bar, kixi bexiga togra kelidigan otturiqe
milliy daramet boyiqe selixturganda Xwitsariye dunya boyiqe eng bay doletler
kataridin orun elip kelmekte,mana bularning hemmisi bu dolet helkining
nekeder ekil-parasetlik hem tirixqan ikenlikidin derek berip turidu.

Men Xwitsariyege kelipla jiddi uginixke kirixip kettim. Xwitsariye kiqik
bolginiga bakmay, bu dolette Nemisqe, Fransuzqe, Italiyanqe we Ratoromanqe 4
hil til dolet tili kilip bekitilgen bolup, men turgan rayonda yerlikler Nemis
tilida sozlixidigan bolgaqka,bizgimu Nemisqe uginix xert kilinatti, xunga
awal Nemis tili sinipida okuxka baxlidim. Sinipimizda dunyaning her yerlirid
in kelgen okuguqilar bar idi, ular iqide manga ohxax Asiyadin kelgen kara
qaq, kongur kozluklerla bolup kalmastin, Yawropadiki herkaysi doletler we
Amerika, Kanadalardin kelgen okuguqilarmu bar idi. Nemis tili En`gilizqiga
selixturganda kop murekkep til bolup, uni mukemmel igellimek tolimu kiyin
idi.Til kursida okux jeryanida hiqkandak alahidilik hes kilmidim, men kiyas
kilgandek allikandak tugma ekilliklernimu kormidim, eksinqe yenila sinip
boyiqe aldinki katarda bolup okup keldim. Bu jeryanda bir kuni Internet
torida Uygurlar daim mungdixidigan bir "qayhana" da wetendin okuxka qikip,
Xwitsariyediki danglik ali mekteplerdin biri bolgan Bazil Universitetida
Fizika kespide Doktorluk unwani elip, hazir Xwitsariyening paytehti Berndiki
bir danglik Kompiyotir xirkitide eyiga 5-6 ming dollar maax elip ixlewatkan
Abduxukur Abdurixit bilen tonuxuxka muyesser boldum. Uzun otmey uning
teklipige binaen ularning oyige mihman`ga bardim. Uning Uygurqe uslubta
qiraylik gilemler, nekixlik perdiler we huxpurak guller bilen bezelgen 4
egizlik azade oyide uzun`giqe kuqaklixip koruxtuk, uning tehi 4 yaxka
kirmigen omak oglini kuqikimga elip toymay soyup, omak kizimning didariga
keniwalgandek boldum. Ah! Ozimizning oyide hozurlinip olturmiginimga heli
boptiken,nime digen rahet-he?! Abduxukur mening ohxigan oy tamiki
yemiginimge uzun bolganlikini nezerde tutup mendin haligan tamak turini
diyiximni telep kilip turiwaldi, menmu tuzut kilmayla ozem eng yahxi
koridigan tamak turliridin koldama yigim barlikini eyttim, xuning bilen
Abduxukurning ayali tamakka tutux kildi, ikkimiz bolsak mehmanhana oyde
olturup koruxmigili uzun yillar bolgan kedinas dostlard!
ek mungdixip kettuk...

Abduxukur Xinjiang Universiteti Fizika fakoltetini putturgendin keyin,
Italiyede aspirantlikta okugan, keyin Bazil Universitetida Materiyal Fizikisi
kespide Doktorlukta okup, normal halette 4 yilda tamamlinidigan okuxni 2
yerim yilda gelbilik tamamlap, mektep tarihida bu kespte eng kiska muddette
Doktorluk unwani algan okuguqi bolup kalgan, mektep terep uning utukini
kutluklax uqun tunji ketim bir okuguqining xeripige atap mehsus ziyapet
bergen hem uningga nurgun xan-xereplerni bergen. Emdila 30 ning karisini
korgen bu rohluk yigit ozining uzun yillik okux hayatini hulasilep mundak
dedi:"Men bir addi Uygur yax, gerqe kiqikimdin izqil yahxi okup kelgen
bolsammu, kerindaxlirim arisida alahide ekillik tugma talantliklardin
hisaplinip ketmeyttim, peket mening harmay tirixip ugininx rohim manga izqil
hemra boldi halas. Men yahxi okux pursitige erixelidim, emma manga ohxax
bundak pursetke erixeleydiganlar kanqilik deysiz? Kesip eytalaymenki, mening
ornumda hux-kallisi jayida bolgan herkandak bir Uygur yax muxu okux pursitige
erixeligen bolsa, umu jezmen utup qikatti. Manga ohxax Doktorluk unwaniga
erixken Uygurlardin barmikimni koturupla 200 ni sanap bereleymen, ularmu
manga ohxax okux pursitige erixeligenlerdin." U gerplik okuguqilarning
okuxtiki ipadisi togrisida sorigan soalimga jawap berip mundak dedi:"
Neziriye jehette biz gerpliklerdin helila ustun turidikenmiz, bu biz
Asiyaliklarda bolidigan ortak alahidilik disekmu bolidiken, emma emeliyettin
otkuzuxke kelgende men ularga hekiketen kol koyimen. Omomiy sapa jehette
selixtursak, men bu yexil koz, serik qaqliklarning bizdin alahide ustun
turidigan tebii talanti barlikini hiq hes kilmidim, ularmu bizge ohxaxla
ademler, ulardimu bizde bar bolgan artukqilik we ajizliklar ohxaxla mewjut,
eger ularning terekkiyatidin sewep izlex togra kelse, ularning ihsasliklarni
oz ornida ixlitix tuzumining artukqilikidin izdex kerek" Bezilerning
Uygurlarni kandaktur "ekilsiz,meynet,medeniyetsiz" teswirlep,millitimiz
arisida bir hil quxkunluk idiyisi tergip kiliwatkanliki t!
ogrisida soz eqiximgila, Abduxukur gezeptin qeki tomurliri kopken halda
ornidin sekrep turup ketti we huddi men xundak idiyidiki ademdek kozumge
bigiz kolini sanjip turup warkirap ketti:" Tufi! Uygurni ekilsiz digenning
esli niyiti baxka, ularning ozliri hekiki meynetler, hekiki ekilsizler! Men
gerqe bir topa baskan kalak yezida qong bolgan bolsammu, kiqikimdin Uygurning
en`eniwi medeniyitining terbiyiside qong bolganlikim uqun bugunki kunde
Yawropadek yuksek medeniyetlik yerge asanla singip ketelidim, ozlirini
"medeniyetlik" atiwalgan bezi kixilerning bu yerde kunde medeniyettin mejburi
terbiye elip turupmu ix-herketliride ozlirining epti-bexirisini axkarilap,
geyri mehluklardin sanilip keliwatkanlikini kormidingizmu? Ularning bizni
medeniyetsiz diyixke kandakmu salahiyiti bolsun?! Bizdiki bezi
kelemkexlerning wakitlik hessiyatiga tayinip qalwakaxliri bolsa ozlirining
sapasining towenlikidin bolgan,halas."

Tamak pixti, wetendin ayrilginimga 2 yildin exiptu, apamning we ayalimning
ohxigan tamaklirini bekmu seginganidim. Abduxukurning ayalimu tamakka usta
iken, ohxigan koldamini hozurlinip yep ana wetenning soyumluk hawasidin nepes
algandek bolup kozlirimge ihtiyarsiz yax kelginini sezmeyla kaptimen.

Oyge kaytip kelip bir keqe koz yumalmidim, qeksiz hiyal dengiziga gerk bolgan
idim. Men oylunuxum kerek idi, kerindaxlirimmu oylinixi kerek idi. Biz zadi
kandak kixiler? Biz kandak tarihi dewrde turiwatimiz? Bizning kalak halette
keliximizda zadi nime sewep boliwatidu? Bezilerning bizge axkare hakaret
kilixi orunlukmu? Biz rastinla ular daim agzidin quxurmeydigan "leniti"
lerdinmu? Bizning keleqikimiz kandak bop keter? Biz zadi duxmenlik
ekimidikilerning sepsetisini kobul kilip belni koyup beriximiz kerekmu yaki
ozimizni togra tonup, wakitlik kiyinqiliklarga bax egmey,kelgusimizdin umit
kutken asasta baxkilardin bekerek tirixqanlik korsutiximiz kerekmu? Meningqe
ekli-huxi jayida bolgan herkandak bir adem bu soallarga togra jawap tapalaydu.

Biz ohximigan tarihi dewrlerni beximizdin otkuzduk,bizning ajayip gullen`gen
dewrlirimiz boldi,ajizlaxkan dewrlirimizmu boldi,lekin hiqkaqan
ozgurlikimizni yokutup koymiduk. Biz tolimu ak kongul millet, gerqe bezide xu
ak kongullikimizning beximizga bala bolginini hes kilgan bolsakmu, yenila
kandiki mijezge bekip ak kongullikimizni taxlimiduk. Biz tolimu
huxqakqak,mehmandost millet, 3 adem bir sorun`ga yigilsa arisida qokum bir
kizzikqi bolidu, beximizga herkandak bala kelixidin ket`inezer
huxhuy,rohluk,umitwar yaxaxni untup kalmiduk.Mening mijezim tolimu egir
bolup,wetende herkandak sorunda puxuldap olturuxtin baxkini
bilmeyttim,kizzikqiliktin bolsa esla mehrum idim,xunga ayalim we dostlurum
meni daim "bukini qimdap olturidigan tax mijez" kilip teswirlixetti. Ozemmu
heyran kalidigan yerim xu boldiki,qet`elge qikkandin keyin tuyuksizla
"kizzikqi"lardin bolup kaldim, Malaysiada waktimda meyli muellim yaki
sawakdaxlirim bolsun,daim etrapimga oluxiwelip meni kizzik gep kilip berixke
dewet kilip turiwalatti,qunki ularning kopunqisi "Uygurlar bekmu kizzikqi
kelidu" dep angligan iken, menmu ularni umitsiz kaldurmaslik uqun
kelse-kelmise kizzik gep kilip berettim, ular anglap kulup telikip
kalatti,emeliyette ularga dep bergenlirimning hemmisi wetende waktimda her
hil sorunlarda angliwalgan kizzik gep-sozlerdin esimde kalganlirila idi.
Esimde kalganliri kurup ketkende bolsa, kopqilikning "ehtiyaji"ni kamdax uqun
azgina eklimni ixka selip,wetendiki axu kizzikqi dostlurumning tepekkurini
dorap bezi kizzik paranglarni "ijat" kilip sozlep berettim, ularning yenila
kulup harmaywatkinini korup rohlunup ketettim,bezide rastinla tilim kiskilik
kilip kalganda weten`ge het yezip,dostlirimdin"yardem" sorigan waklirimmu
boldi.Keyin oylisam axu kizzikqi dostlirimning nek meydandiki muhitka bekipla
xu keder yumurluk gep-sozlerni tokup qikalixi bir hil tugma talanttin iken,
hazirgiqe men korgen hiqkandak bir millettin bu hil talantni baykimidim. Biz
hem ixenq-etikatimiz mustehkem millet,"medeniyet inkilabi" ga ohxax
tragediyel!
ik dewrlerde insan kelipidin qikkan geyri mehluklar bizni mesqitlerde qoxka
bekixka mejburligan,olum hewpi bilen oz kowim-kerindaxlirimizga hakaret
kilixka kistigan bolsimu,biz yenila oz etikatimizdin yanmiduk,ozimizning
kimlikimizni,kimlerdin perklinidiganlikimizni untup kalmiduk,tetur ekimdiki
besim-zorawanlik axkanseri bizning etikatimiz we ixenqimiz kuqeydi. Biz
jesur,tez pukmes,umitwar millet,biz adalet yolida nurgun kurbanlarni berdu
k,bizdin Sadir palwan,Lutpulla Mutellipke ohxax nurgun xir yurek
ezimetler,wetenperwer,milletperwer ziyalilar hekiket yolida xehit
boldi,ularning izini besiwatkanlar azaymastin eksinqe barganseri kopuyup
bardi,dimekki bu millettin umit bar idi. Biz ekillik hem medeniyetlik millet,
bizdiki ekil-parasetning yeterlik ikenlikini emeliyet jeryanida hekiki hes
kildim,arimizdin milyon`ga bir kelidigan pursetlerni qing tutup birdek utuk
kazan`ganlar we ularning millitimizning ekil-parasitige bergen bahaliri buni
toluk ispatliyalaydu.Gerqe biz hazirki zaman medeniyitige korunerlik tohpe
koxalmigan bolsakmu, bizning ata-bowilirimizdin kalgan ajayip xanlik
medeniyetke warislik kilip kelgenlikimizmu bizni helihem medeniyetlik
milletler kataridin orun alguzalaydu, buni bir mojize diyixke bolidu,bu
noktidin algandimu bizning medeniyitimizning nekeder parlakliki ispatlinip
turuptu. Bizdin hazirmu alim-doktorlar qikiwatidu, gerqe ularning sani
yeterlik bolmisimu, ularning utukliri bizning kandaktur "nadan" milletlerdin
emeslikimizni toluk ispatlap turuptu, emeliyette bir milletni nokul halda
"nadan, medeniyetsiz" diguqilerning ozliri hekiketen nadan kixilerdin ibaret,
kaxki ular az-tola nisbilik nezeriyesi ogen`gen yaki eynekke sinqilaprak
karap bakkan bolsa idi, aldirap qalwakimigan bolatti.

Towa deymen, bir qaglarda heliki kaltekqining tunji salimidin keyin ulapla
yolligan salimida kandaktur:"Uygur anilar peket ogri,naway,yanqukqi,
kimarwazlarnila tugidu, ular hergiz seltenetlik xah,alim,motiwerlerni
tugalmaydu" dep yazganlirini okuginimda ozemdin huduksinip eynekke uzun`giqe
tikilip karap pixanemni bir siliwetkinim, koqilarga qikkanda, aptowuzlarga
olturganda ozemdin gumanlinip ademdin yirak turuxka tirixidigan bop
kalginimni deymina?! Exu qaglarda menmu dostlirimning pikrige koxulup uni
yahxi meksette diyilgen gepler dep hisapligan ikenmen. Isit! Xu tapta oz
anisiga hakaret kilixka petin`gan axu pok egiz aldimda bolgan bolsa udul muxt
bilen ejellik urup, uning pok purap turidigan agzini kan`ga boyigan bolar
idim! Nimixka xu qagda xundak kilidigan adem qikmigan bolgiytti?! Bezilerning
agzi emdi axka tegipla bizni akqi-kokqi dep hakaretliginige ohxax, bizdiki bu
hil atalmix kaltekqilerning hiq mentikisizla qalwakaxliri ademlirimizde
kandak tesir kalduriwatidu? Ular ozlirining nowettiki bezi geyri
kozkaraxtikilerning gumaxtiliridin bolup keliwatkanlikini bilemdigandu?

Her bir ekil igisi muwapik oylinixi kerek, togra oy-pikirdin qikirilgan yekun
kixini togra yolga baxlaydu, togra yolga kedem baskan kixi umitwar bolidu,
umit muweppekiyettin derek beridu, umit hayatlik dimektur. Bir ixka togra
baha berelmey kelgusidin umit uzgen adem ore yurgen jesetkila ohxaydu,
uningdin nimilerni kutux mumkin bolsun?! Huda birawning umitsiz yaxap bir
ewlatni kereksiz kilip koyuxidin ming mertiwe saklisun!

Okuxum dawamlaxmakta, kelgusimdin zor umitwarmen. Kiqikimdin ozemning bir
Uygur perzenti ikenlikimdin pehrlinettim, qong bolup ekil tapkanseri bu hil
hessi-tuygumning nekeder togra ikenlikini barganseri qongkur hes kiliwatimen.
Konilar togra eytkan iken: " It kawaweridu, karwan yuriweridu", men peket
kelbimde urgup turgan ixenq we umitni mayak kilip, manga teelluk bolgan
muweppekiyetni kolga kelturux uqunla tiriximen, ajizlarning geyri awazliriga
perwayim pelek!

Men bir Uygur, men buningdin qeksiz pehirlinimen!



2001-Yili Aprel,

Interlaken, Xwitsariye.

[ Next Thread | Previous Thread | Next Message | Previous Message ]

Post a message:
This forum requires an account to post.
[ Create Account ]
[ Login ]

Forum timezone: GMT+4
VF Version: 3.00b, ConfDB:
Before posting please read our privacy policy.
VoyForums(tm) is a Free Service from Voyager Info-Systems.
Copyright © 1998-2019 Voyager Info-Systems. All Rights Reserved.