Muhitmu birhil Mektep -- Edibiyat Gulzari

[ Show ]

Support VoyForums

[ Shrink ]

VoyForums Announcement: Programming and providing support for this service has been a labor of love since 1997. We are one of the few services online who values our users' privacy, and have never sold your information. We have even fought hard to defend your privacy in legal cases; however, we've done it with almost no financial support -- paying out of pocket to continue providing the service. Due to the issues imposed on us by advertisers, we also stopped hosting most ads on the forums many years ago. We hope you appreciate our efforts.

Show your support by donating any amount. (Note: We are still technically a for-profit company, so your contribution is not tax-deductible.) PayPal Acct: Feedback:

Donate to VoyForums (PayPal):

[ Login ] [ Main index ] [ Post a new message ] [ Search | Check update time | Archives: 1, 2, 3, [4] ]

[ Next Thread | Previous Thread | Next Message | Previous Message ]

Date Posted: 21:11:09 02/02/01 Fri
Author: Eziz Kashgar
Subject: Muhitmu birhil Mektep
In reply to: Eziz Kashgar 's message, "Tawap qilix bilen umud qilix otturisida" on 21:07:19 02/02/01 Fri

Muhitmu birhil Mektep
Abduqadir Jalalid

Bir milletning jismaniy sapasi uning tebi`iy
jughrapiyilik muhiti bilen biwaste munasiwetlik.
nuqtineziri boyice
qarighanda,tebi`iy muhitning rohi supette tutqan
ornini baxqa amillar bilen selixturghili bolmisa
kerek. Milletning tili,iptida`i
dini,orp-aditi,mijezi,tepekkur aditi,tarihi
roli,ijtima`i teqdiri qatarliqlar xu millet yaxawatqan
muhittin ayrilmaydu. Herqandaq soz mu`eyyen muzikiliq
hususiyetke ige, bu hususiyet del xu sozni iqatira
qilghan milletning tebi`i muhitidin kelgen. U soz
muhitidiki melum bir xey`i bilen ucraxqanda,ozide esli
bar bolghan biwaste sezimi bilen ilgha qilidu.
Korux,anglax qatarliq sezimler xey`i bilen bolghan
ariliqi we munasiwet xekli(makan,zaman alaqisi) ge
munasip halda inkas qayturidu-de,u mu`eyyen belge yaki
tawux qurulmisi supitide estin orun alidu. Bir sozning
qandaq teleppuz qilinixi uning keyinki fonetikiliq
ozgirixlerdin mustesna halda,xu soz ipade qilghan
xey`i bilen tuyghuluq we idraki munasiwetni yiraq hem
tunji arqa korunux qilghan bolidu. Buni bezi
peylasoplar < Teqlid> atalghusi bilen cuxenduridu.
Omumen,bir milletning lughet bayliqi ozi yaxawatqan
tebi`i muhitning eng semimi simfoniyisi,tereqqiyat
nuqtisidin eytqanda ,u xu milletning murekkep tarihi
teqdirini igilexning acquci. Helqimiz pesillerning
almixixi we waqit burujliri intayin roxen bolghan
,suyi mol,hawasi sap,issiq-soghuq eqimlar garmonik
girelexken,carwiciliq,dehqanciliq,baghwencilik,
kanciliq kesplirining ehtiyaji we bir tutax rawajigha
yeterlik xara`it behx etidighan quyaxni yalingac
meydisi bilen qucaghlaxni yahxi koridighan, asmini
kengri munbet qurghaq tupraqta yaxap kelgecke
pehirlinixke tegixlik guzel,mustehkem wujud bilen
ajayip yarqin tarihi qissisini yaratqan. Tilimizning
leksikiliq tereqqiyatidiki kop menbelixixi,incike mena
perqige ige menidax sozlerge bay boluxi helqimizning
turghun,bekinme harakteride emes, belki yurux
harakteride tuyaqliridin ot cacrap turidighan jeng
etidek yaxap kelgenlikining bir bixariti. Uning ustige
bizning tilimiz pe`ilgha intayin bay. Pe`il xey`ining
icki-taxqi eniq mewhum herketlirini incike kuzitixtin
kelgen roh hadisisining mehsulati. Insanning meniwi
yaqtiki zilliqi qance oyghansa, u icki tejribilerge
xunciki bay bolidu ,icki tejribilerge bay bolghan
insan dunyaning baxqilar bayqimighan tereplirini tunji
bolup eytip bereleydu. Pe`ildiki bayliq heriketni
mikro rewixte kuzutup ayriwaxliyalaydighan zehni
xohluqini axkarilaydu. Helqimiz miwe
xerbetlirige,gox-maylargha medenlik tagh suliri,tupraq
elementlirini ozige yighqan yamghur suliri,perwazhumar
quxlar,tapini orlep turidighan janliqlargha bay
qurghaq tupraqta yaxap,ozige has xax meniwi iqlim
berpa qilghan. Tilimizdiki pe`illarning incikiliki we
delliki ene xu meniwi iqlimning hayati kucini
korsitidighan muhim amillarning biridur.
Xe`iriyitimizge qaraydighan bolsaq, ixqi heriketler,
bolupmu qiz-ayallarning mijez-hulqigha a`it
pe`illarning bir qarisa ohxap ketidighan, lekin nazuk
perqni oz icige alghanliqini talaylap ucritimiz. Bumu
qurghaq iqlimning sobekitta ipadilen`gen bir
alahidiliki.
Demek,muhit til ozgicilikke seweb bolidighan gewdilik
amil bolux supiti bilen,ozide yaxawatqan millet
meniwiyitining eng deslepki we eng ahirqi arqa
korunixidur. Milliy medeniyetni nahxa desek,uning
muzikisi tildiki mena qurulmisidur,tekisti tebi`ettur,
uni millet ozi ijad qilip orundaydu.
Biz adette tilni milletning hayati kucidiki asasiy
eqin dep tonuymiz,xundaq iken,ene xu tilgha kepil
bolghan tebi`etmu ohxaxla milletning hayati kucidiki
muhim nerse. Muhit elwette tebi`etnila korsetmeydu,u
jemi`etni jemi`ettiki iqtisadiy,ehlaqiy,qanuniy
munasiwetlerni,kixilerning meniwi sapasi,
kiyim-keciki,baghcilar,muzeylar,binalar,kocilar,kocilardiki
hatire heykelliri,
xo`arlar,lozunkilar,kino-televiziye,betbu`at qatarliq
nurghun sahelerni oz icige alidu.Bular eslidiki
ijtima`i sobektip haletning mehsulatila bolup
qalmastin,yene oz nowitide ewladlar rohi qatlimini
lahiyileydighan mekteptur.Mektep medeniyet telim
terbiyisining meniwi korunuxige wekillik qilsa,muhit
ene xu meniwi korunuxning maddiy mezmunini korsitidu.
Roxenki,tegixlik muhittin ayrilip qalghan mektep
terbiyisi ozining pakit harakterlik qayil qilix kucini
yoqitidu. kelturux ucundur>. Bu nuqtidin qarighanda,bir
milletning uzaq tarihi en`enisi,medeniyet
tereqqiyati,arzu-hahixlirining mezmun delili bolghan
has muhitning berbat boluxi xu milletning tarihining
palec bolghanliqidin bixaret beridu. Iskender
Zulqerneyinning generali Torim xundaq digen iken:
jayda,kixilerning oz wetini ,helqi we tarihigha
nisbeten qizghin muhebbiti qalmaydu,xundaqla
armiye,jengcilerdimu baturluq we oz-ozini qurban
qilixtek milliy roh olidu. Ozlirining xanliq tarihini
esidin ciqirip qoyghanda puhralar ustibexi
juljul,ac-yalingacliqta qalghan sergerdanlargha
aylinidu. Mundaq kixilerde qorsaq toyghuzuxtin baxqa
istek bolmaydu>.

1

Xerq elliri ozliri coqunidighan birer mebud bolmisa
kongli qana`et tapmay kelgen,xunga tolimu qedimiylikke
ige xerq tarihidin ilahlarning turluk ewrixkilirini
tapqili bolidu. Xerq elliri ozide bolmghan
qudret,iqtidarlarni ozige hazirda nesip bolmighan
arzu-armanlirini,sewenlikliri tupeylidin kelip ciqqan
kongul ghexliki,hesret-nadametlirini,wehime-azablirini
birla ilahning wujudigha toluq mujessem qilip
,ozlirini paniy dunyaning azabliridin hali
qilixqan-de,teqdirning herne kelmixliridin ance
ensirimey yaxawergen. Ularce, ozide hel bolmighan
herqandaq nerse exu tengdaxsiz qudret igiside bar, bu
qudret igisining ixigha arilaxqili bolmaydu. Xuning
bilen mol hayati kuc,tesewwur we guzellik unumide
sehriy alem asta-asta barliqqa kelip kamaletke yetken.
Netijide bu alem ispatlaxqa we baxqa yol bilen
ceqilghili bolmaydighan sir bilen kixilerning
diqqitini qattiq ram qilip kelgen.
Gherb elliride del eksice, ulardiki ilahlar talay
tarihi,diniy islahatlar netijiside re`al,insaniy
supetke kirixke baxlighan. Ispatlaxni yahxi koridighan
gherb elliri diniy kamalet nuqtisida turghan nurghun
mesililerni penniy deliller arqiliq qaytidin
xerhlep,ozining turmuxigha qolay nurghun wastilerge
erixti.
Xerqtiki ilahlar bendilerning cahciqini
koturmeydighan surluk elpazda yaxap keldi. Gherbtiki
ilahlar bendiler cahcaq qilsa kotiridighan rewixte
yaxap,bundaq cahcaqlarni yahxi korup qalghan we
bendilerning arisigha yuzlen`gen.
Mana bu hal dunyaning ikki hil medeniyet qutupida
ohximighan hoquq formisi xekillendurdi.Xerqte hoquq
ceqilghili bolmaydighan mutleq nerse,u melum bir
kixige mutleq halda mensup boluduki, awamning teqdiri
mezkur hoquq igisining bir qetimliq cuxi yaki hiyali
bilen zic munasiwetlik. Nurghun munejjimler we aqillar
ene xu cuxning mulahim qurbanliri.Demek,xerq
sultanliri hudaning birlikige bolghan ijtima`i
teqlidning mehsulatidin ibaret. Kop hallarda hoquq
hoquqdarlarning jemeti teripidin monopol
qilinip,ewladmu-ewlad miras bolup kelgen. Gherbte
hoquq bara-bara tarqaqlixip ,hoquqdarlarni nazaret
qilidighan kop qutupluq qurulma barliqqa kelgen. Bu
del parlamentning ozi idi.
Bir millet yaki bir rayonning ijtima`i tuzulmisining
harakteri xu millet yaki xu rayonning diniy etiqad
qatlimidiki rohi amilining tebi`et bilen bolghan
munasiwet xeklige tartidu. Tebi`etke perhiz
harakterlik munasiwette bolghan din koprek istetik we
mistetik mezmunini kamaletke yetkuzidu. Tebi`etke
istila harakterlik munasiwette bolghan din idraki
rewixte sana`etni rawajlanduridu.
Demek,eslidiki diniy etiqad keyinki jemi`et
harakterining hemirturuci.

2

Bizmu xerq dunyasidiki diniy keypiyatqa intayin bay
milletlerning birsi bolux supitimiz bilen turluk
ijtima`i we medeniy qatlamgha ige. Xunga dolet we
hoquq qarixi alliburunla barliqqa kelgen we zaman`gha
yarixa ehmiyetlik mezmunlarda ozgirip kelgen.Hoquq
axkara yaki yoxurun emiliy kucning jari boluxidiki
merkizi seweb digen qarax peylasoplirimiz we
ediblirimizning kitabliridin muwapiq xerhi yaki ipade
tapqan idi.
Emma, hoquq qariximiz bugunki kunlerde tolimu
pucek,tetiqsiz,cakina mezmunlarni ozige singduruxke
baxlidi. Kop hallarda hoquq kixilerning tutruqsiz
xan-xerep ehtiyaji,parawan hususiy turmux ehtiyajining
wastisige aylinip qaldi. Hoquq eslide otkunci buruc we
mes`uliyet bolsimu,kixilik turmuxning ixret humari
goya uni mengguluk baqiwende supitide korsetti.
Uninggha erixkenler ghadaydi,erixmigenler tizlandi.
Tebi`i we ijtima`i qanuniyet pirinsipi bolyice
eytqanda, hoquq kixilik mes`uliyet,toghra ghaye we
musteqil iradining mes`uli boluxi kerek idi.
Epsuski,hazir u tizlinip yalwuruxning, ehtiyat bilen
bosuq maraxning, insaniy pezilet jehettiki berbat
boluxning mehsulatigha aylandi. Melumki, hoquq
baxqilardin tilep alidighan nerse emes,belki tarihi
muqerrerlik kuci bilen yaritidighan nerse.
Mening bir ustazim mundaq bir hekayini eytip bergen
idi:
-Biz heli bay a`ililerdin iduq.Eyni waqitta kicik
bolsammu,bezi ixlar esimdin zadi ciqip
ketmeydu.A`ilimizde birqance cakar bolatti,ularning
bezisi baxqa cakarlar kirixke jur`et qilalmaydighan
ickiri oylerning hizmitini qilatti,bezisi hoyla
aramlarning ixlirini qilatti. Bezi waqitlarda hajetmen
qoxnilar tuz,yip-yingne qatarliq uxxaq-cuxxek
nersilerni sorap keletti. Oy hizmetciliri
ademgercilikke elip axundaq kicik nersilerni bezi
waqitlarda oz aldigha beriwetetti,buni hoyla-aram
hizmetciliri korup qelip dadamgha yaki anamgha
ceqixturatti,ular bezide boptu disimu, bezide
acciqlinip qalatti-de,ceqixturgha hoyla hizmetcisining
tohpisi ucun uni oy hizmetkarliqigha
almaxturatti,eslidiki oy hizmetcisi uning ornigha
hoyla-aramning ixlirini qilatti.
- Bu bir addi weqe,- deytti oqutqucum hulase
ciqirip,-xundaq bolsimu hazirghice esimde turuptu.
Oylap baqsam,u jemiyitimizdiki hoquq munasiwitini
suzuk eynektek korsutup bereleydiken,meyli oy ixliri
bolamdu,meyli hoyla ixi bolamdu hemmisini beribir
cakarlar qilidu, gerce hoyla cakiri oy cakirini
ceqixturux bedilige ornini igelliwalghan
bolsimu,yenila cakarliq teqdiride ozgirix bolmidi.
Demek,qul ozining pixanisidiki qulluq tamghisini
yuyiwetmey yaki soyup eliwetmey turup, ikkinci
birsining ornini igellise u ohxaxla qul bolup
turiweridu.

3

Heqiqi hoquq uni oz kuci bilen yaritalaydighan hemde
ozi ixliteleydighan ademge mensup,bolmisa sening
qolungdiki nerse hoquqning ozi bolmay ,hoquqning
jilwisi yaki sayisi bolup qalidu. bolay semiz> digen etiqad bilen otidighan kixilirimiz
heqiqeten az emes,bundaq eqide helqimizge apet
harakteride yamrawatidu.
Az-tola mektep korgen bezi kixilirimiz Hudani terk
etip boluwalidu,keyin
biliximizce,ular rohqa coqunup yurmisimu,ademlerge
qarap namaz oquydiken. Bu ehwal meyli ziyali,meyli
kadir bolamdu,ixci yaki dehqanda bolamdu hemmiside
bar. Dehqanlar uncilik qilip ketmisimu,ularning bexida
ozini hizir yaki korsitidighan mehsus adem bar
bolghacqa mejbur bolghan. Qandaqla
bolmisun,hokumranning zalimliqi yenila awamning
qulciliqidin kelgen. Qulciliq nadanliq bilen qoxkezek.
Zamanlarning otuxi,kixilerning beja
qiliwetixi bilen nurghun hoquqdarlirimiz basma quduqqa
ohxap qaldi. Ulardin su ciqirix ucun awal bir-ikki
qapaq su tokmise bolmaydu.
1995-yil,Mart.

[ Next Thread | Previous Thread | Next Message | Previous Message ]