VoyForums
[ Show ]
Support VoyForums
[ Shrink ]
VoyForums Announcement: Programming and providing support for this service has been a labor of love since 1997. We are one of the few services online who values our users' privacy, and have never sold your information. We have even fought hard to defend your privacy in legal cases; however, we've done it with almost no financial support -- paying out of pocket to continue providing the service. Due to the issues imposed on us by advertisers, we also stopped hosting most ads on the forums many years ago. We hope you appreciate our efforts.

Show your support by donating any amount. (Note: We are still technically a for-profit company, so your contribution is not tax-deductible.) PayPal Acct: Feedback:

Donate to VoyForums (PayPal):

01/28/21 02:14:54Login ] [ Main index ] [ Post a new message ] [ Search | Check update time | Archives: 12[3]45678 ]


[ Next Thread | Previous Thread | Next Message | Previous Message ]

Date Posted: 08/17/01 16:56:24
Author: A.I.
Subject: Re: Ë ni É dep Alayli
In reply to: Abdireyim 's message, "Ë ni É dep Alayli" on 08/ 2/01 23:45:34

Abdireyim, yazghanliringiz nahayiti dawliliq boptu, köp etrapliq oylapsiz. Bu mesile ötkendimu bir nechche qétim otturigha qoyulghan, lékin anche etiwar bilen qarimay qaptuq. Tilshunasliq nuqtisidin élip éytqanda, heqiqeten tiki heripi üchün <ë> gha qarighanda <é> ni tallisaq muwapiqtek qilidu. Bu mesilini yene yahshiraq oylushup baqsaq bolghudek.
Siz digendek, gerche UKY toghrisidiki pikirler waqtinche “birliklik”ni buzup, “chataq” térighandek körünsimu, lékin UKY ning kelgüsidiki muqimliqini oylighanda yenila belgilik ehmiyetke ige. Ilgirimu tekitlep ötülgendek, kelgüsi muqimliqni oylighnda waqtinche “chéchilangghuluq”tin anche qorqup ketmisekmu bolghudek.
Menmu birliklikni buzidighan “buzghunchi” bolup qalmay dep köp qétim “özemni tutuwaldim”, lékin yene ichimge sighduralmay eytip tashlighim kélidu. Chünki UKY hemmimizning menpe’etige we kelgüsimizge baghlinishliq emesmu? Sozleshning özimu öz menpe’etimizge köngül bölgenlik emesmu? Pikirning baldurraq chiqqini uning kéchikkinidin köp yahshi. Eger UKY layihesi mukemmel bolsa, u tebi’iy yusunda herqandaq “buzuqchiliq”largha berdashliq birip, “chataqchilar”gha taqabil turalaydu, hechqandaq pikirdin qorqmaydu. Dimek qarshi pikirlerning otturigha chéqishi UKY layihesining ilmiylikini “sinash”ta kem bolsa bolmaydu. Bu hil pikirler tehi UKY ning jemiyette omumlishishigha egiship köpiyishi mümkin. Hazir hemmimiz pikir qilmay olturup, kelgüside chataq chiqsa kimdin körümiz? Özimizdin körmey amal yoqtu yene? Waqti kelgende héchkim bu mes’uliyetni üstige elishni halimaydu. Shunga hemmimiz hazirdin bashlap UKY ishini öz ishimiz dep bilip uninggha mes’uliyetchanliq pozitsiyiside bolayli, Uninggha nisbeten teklip pikirler bolsa ilmiy dawliliri bilen sözlep baqsaq yaman ish emes. Pikirler Abdireyimningkidek qanche baldur, qanche dawliliq bolsa shunche yahshi dep oylaymen.
Méning aldinqi hette hazirqi UKY ni bir mezgil sinaqqa qoyayli diginimmu uning “chataqliri” ni bayqash üchün belgilik purset yaritish we helqning uninggha bolghan inkasini anglap béqishni ümit qilghanliqimdin bolghan. Lëkin hazir qayta oylap baqsam, siz digendek yëziq ishi bashqa ishlargha ohshimaydiken. Uni yéngi tikilgen kiyimge ohshash sinap kéyip béqip qamlashmisa yene – yene “sökimiz” disek nahayiti qamlashmaydiken. Uni imkanqeder qayta-qayta “ölchep” andin késip, “tikishi” tohtighandila andin biraqla “yaysaq” bolghidek. Nawada u yéyilip “kélengsiz” nimige aylinip qalghanda (hudayim saqlisun) qayta sökimiz disek ish bekla köpiyip këtküdek.
Hazirgha qeder Abdireyimningkidek yahshi tekliplermu köp qoyuliwatidu, epsus bulargha qaytqan inkaslar bek asta boliwatidu. Menmu bügün yene azraq kotuldap beqishni toghra taptim, eger waqtinglar yar berse körüp baqarsiler.

1.-- bilen tiki herpliri tawush jehettinmu yéqin bilghachqa, bu ikkisige shekil jeehttinmu yeqinraq herp (H we H’) ni tallap, hazirqi UKY layihesidiki eng köp qalaymiqanchiliq élip kéliwatqan heripini UKY din “azat” qiliwiteyli dep pikirler otturigha qoyulghan idi, epsus bu “tilshunasliq qa’idisige uyghun emes” dep qarilip inkar qilindi. Abdireyimmu yuqarqi dep ishlitishning mümkinchilikni nurghun emiliy pakitlar bilen chüshendürdi we bashqa milletlerningmu boghum ayrish belgisi (’) ni herp layihileshte ishlitiwatqanliqini misal keltürdi, lékin bu yenila tilshunaslirimizni qayil qilalmidi. heripining nahayiti alahide herp ikenlikini, uning herhil tillardiki oqulushlirining herhil ikenlikini, kishilirimiz uni Henzuche pinyin’gha asasenla [ ∫ ] dep tawush qilishqa bekla adetlinip ketkenlikini hemmimiz bilimiz. Shunga ni UKY gha kirgüzgende qattiq éhtiyat qilmisaq qalaymiqanchiliq elip kelidighanliqini, uni diki [ h ] tawushi ornida ishlitip kishilerning kallisida “qalaymiqanchiliq” peyda qilghiche, imkaniyet bolsa uni UKY din “azat” qiliwetip, Henzuche we bashqa chet’el tilidin kirgen sözlükler (mesilen, Xi’an, Xinjiang, Excite, x-y-z) de qollinishni oyliship baqsaq digendek mezmunlardimu sözlep baqtuq. Lekin, bu pikirlermu inkassiz qaldi (belkim tilshunaslirimiz buninggha qayil bolmidi bolghay). ni , ni , ni dep ipadilisek yeziq aditimizge asaslan’ghanda nurghun qalaymiqanchiliqlarni elip kelmeydu digili bolmaydu. , , digenlerni eger En’glizche ipadileshke toghra kelse, “Choghluq” ependi ilgiri tektlep ötkendek “ ni dep yazayli” digendek alahide imla qa’idilirini kirgüzüshke mejbur bolimiz. Eger nöwette “bir tawushqa birdin herp” digen pirinsip qattiq tekitlenmigen bolsa (epsus bu qa’idimu alliqachan heripide buzulup ketti), heripini UKY elipbesidin chiqiriwetipla nurghun awarichiliqtin qutularkenmiz. Men’ghu shehsen bilen sözlükidiki heripini ohshashla depla perqlendürmey oshash ipadilewerish tereptari idim (silerningche mushundaq ipadilisek uqumda qanchilik qalaymiqanchiliq keltürüp chiqira? ) Eger tilshunaslirimiz bu ikki herpni zadi perqlendürmisek bolmaytti dise, undaqta bashni aghritidighan heripini kirgüzüp ularni perqlendürgiche, bu ikkisige shekildash herp tüzüp we dep ipadilisekla bolmidimu? (Tilimizda tiki ning chastotisi diki din yuqurighu deymen). Men hazirqi UKY toghrisida dostlirimning pikrige qarap baqtim, ularning eng iddiyisidin ötmigini yenila ning hazirqi ishlitilishi iken. Shunga bu jayda toghrisida yene azraq kotuldashni muwapiq kördüm, toghra chüshinersiler.

2.--Imla qa’idisi heqqide aldinqi maqalemde alliqachan tohtilip ötken idim, bu yerde yene azraq kotuldughum kilip qaldi. Öz tilimizdiki yaki chet’el tilliridiki herhil has isimlar, turaqliq ibariler, yer-jay we adem isimlirini nöwette élan qilin’ghan UKY bilen ipadiligende zadi qaysi pirinsiplargha emel qilsaq bolar? Bumu bashni aghritidighan murekkep mesile iken. Bu mesilini hel qilish üchün yene bir qëtim UKY layihesi üchün bash qaturghandek bash qaturmisaq bolmaydighan ohshaydu. “Choghluq” ependimu ötkende bu toghrisida öz teklipini otturigha qoyup köpchilikni muhakimige ündigen idi, lëkin u chaqda UKY layihisining “tikishi” tëhi tohtimighachqa, bu toghriliq köp bes-munazire qozghalmidi. Dimisimu yëziq layihesi ëniq bikitilmey turup uning imla qaidiliri toghriliq qandaqmu söz achqili bolsun! Lëkin hazirqi UKY layihesi qandaqla bolmisun bir “baldaq”qa këlip tohtidi, emdi biz uning mukemmel bir layihe bolghan yaki bolmighanliqini, yene bir(?) baldaq örlitishke bolidighan yaki bolmaydighanliqini herhil nuqtilarni chiqish nuqtisi qilip olturup tehlil qilip körüp baqimiz. Uni öz tilimiz muhitida analiz qilghandin sirt yene chet’el tilli muhiti, tashqi uchur dunyasigha baghlap turup küzütüp baqimiz. Uning bilen helqarada omumlashqan turaqliq isim we ibarilerni köp shekil özgürüshsizla ongushluq ipadiligili bolamdu - yoq? Eksiche bolghanda, öz tilimizdiki turaqliq ibare, yer-jay, adem isimlirini hazirqi UKY bilen ipadiligende helqaraliq sehnide “uqushmasliq” peyda qilamdu yoq? Eger hazirqi UKY layihesi yuqarqi nuqtilarda bizge artuqche “awarichiliq” terip berse, bunimu yene qayta UKY layihiside eks ettürmisek bolmas. Chünki internetning omumlishishigha egiship, UKY ning bashqa tillar bilen bolghan “bardi-keldisi” köpiyip baridu, uning üstige “islahat, ishikni echiwitish” siyasitining türtkiside bizning tashqi dunya bilen bolghan uchrishishimiz tehimu köpiyip berishi mümkin. Töwendikisi bu toghrisiki bezi konkiritniy qarashlardin ibaret bolup, waqtingiz yar berse körüp beqarsiz:

1)--Tilimizde qolliniliwatqan we yëngidin qobulliniwatqan herhil has isimlar, turaqliq ibariler, yer - jay we adem isimlirini ikki türkümge bölüp turup tehlil qilip baqayli: Birinchi türi öz tilimizda ezeldin bar bolghan yaki chet’el tilidin alliqachan özlüshüp adetlinip ketken ibariler; yene biri chet’el tilidin kirgen we kiriwatqan ibariler. Bu ikkisining tilimizda tutqan orni we haraktiri ohshash bolmighachqa, ularni ipadileshtiki qa’ide pirinsiplarni bikitishtimu ayrip turup qarisaq bolghudek, mesile:
·-- Birinchi türkümge misal ëlip ëytsaq: Mehmut Qeshqeri, Abduxaliq Uyghur, Abdurehim Ötkür, Ürümchi, Yerkent, Xoten, Tengritagh, Amerika, Meksika, Yaponiye, En’gliz, XJTV, BDT ……….Buhil türdiki isim we ibarilarni UKY da ipadiligende, Uyghur tilidiki adetlinishni asas qilip, “qolayliq bolsa, adetlinip qalghan atalghulargha ilajibar özgertish kirgüzmeslik” pirinsipigha asasen kona yëziqtiki sheklige hormet qilip ipadilisek boliwergüdek. Eger bundaq qilmay ularni UKY da özgertip ipadilisek, adetlen’gen shekli (yeni kona yëziqta ipadilen’gen shekli) bilen UKY tiki shekli otturisida qalaymiqanchiliq këlip chiqidu. Mesilen, “Meksika” ni “Mexico”, “Amerika” ni “America”, “En’gliz” ni “English”, “XJTV” ni “ShJTV” dep ipadilisek könüp ketken ipadilesh aditimizge hilap bolup, uqum birlikide qalaymiqanchiliq elip kelidu. Bu jayda shuni bayqiyalaymizki, yuqarqi “adetke hörmet qilish” pirinsipigha asasen bezi atalghularni ipadilisek, hazirqi UKY diki heripining bizge “kashila” bolidu. Mesilen, pasportimizgha “Halmurat Ömer> dep yazghuzmaqchi bolsaq, hazirqi UKY layihesi boyiche , En’glizche dep ikki hil ohshimighan shekilde (Xx=Hh, Ee=Aa) yezishimizgha toghra kelidu (En’glizche isimlarda <Öö><Üü> larni özpeti eliwersekmu boliweremtiki deymen, mening bilishimche Nemislar we bezi chet’elliklerning Englizche isimliridimu <Öö><Üü>ge ohshash umlautliq herpler qolliniliweridiken). Yuqarqi awarichiliq del hazirqi UKY diki heripining [ h ] dep ishlitilishidin kelip chiqqan (bu jayda heripini bezi ehwallarda dep yezishimizgha toghra kelsimu, biraq eslidiki shekli boyiche yeziwersekmu chong qalaymiqanchiliq keltürüp chiqarmasliqi mümkin, mesilen, “Halmurat Hoten” dep bilen ipadilewergen’ge ohshash , eger qet’i bolmisa ularning En’glizche sheklini Ee=Aa pirinsipigh asasen ayrim ipadilermiz). Shunga hazirqi UKY layihisidiki ni dep eliwirish yaki uni dep perqlendürüp ipadilesh (“H’almurat H’oten” digendek) ni oylushup baqsaq.
·--Ikkinchi türkümge misal ëlip ëytsaq: “Bill Clinton”, “Ding Xiao-ping”, “Xi’an”, “Xinjiang”, “Microsoft”, “Windows”, “Macintosh”, “media”, “VCD”, “Yahoo”, “Excite”, “e-mail”, “font”……digen’ge ohshash cht’el tilidin kirgen we kiriwatqan turaqliq isim we ibariler közde tutilidu. Bu atalghularni ipadiligende bolsa birinchi türkümdiki atalghulardin perqliq halda, helq’araliq omumlashqan adetke hörmet qilish pirinsipigha asasen qobul qilsaq. Chünki bu isimlar helq’arada ortaq ishlitilidu, beziliri qanunluq tezimlitilghan towar marka isimliri bolup, tilimizgha asasen halighanche özgertiwerishimizge muwapiq kelmeydu. Ulargha köp özgertish kirgüziwetsek, uqum birlikide qalaymiqanchiliq kelip chiqipla qalmastin, belki UKY ni helqaraliq sorundin bekla “chetnitip”, “yetim” qaldurup qoyimiz. Bu toghriliq aldinqi maqalidimu tekitlep ötken idim, yeni hazir helq’araliq eqimda bu hil chet tildin kirgen sözlüklerni ipadiligende imkanqeder esli sheklige hörmet qilish pirinsip qolliniliwatidu. Aldi bilen henzuchidiki turaqliq isimliklerdin “Ding Xiao-ping” digen adem isimlikini misal elip eytsaq, Amerikiliqlar üchün “Ding Xiao-ping” digen isimni toghra oqushning qanchilik qeyin ikenlikini belkim silermu hes qilalishinglar mümkin, lekin ular mushundaq alahide isimlarni “öz yeziq shekli bolghan En’glizchidin ayrip turup qarash” we uqum birlkini saqlash üchün “imkanqeder esli sheklige hörmet qilish” pirinsipigha asasen “eghizigha anche kelmisimu” esli shekli boyiche ishlitiwatidu. Eger ularmu döletler we milletler otturisidiki bezi siyasiy ihtilap we köz-qarashlarni bu jayda kötürüp chiqqan bolsa hergiz undaq “japa” tartmaytti. Yuqarqi misalni keltürsem meni “hejep bir nimiken”, “akilirigha hejep köngül bölüp ketipat!!!???” dep hata chüshünüp qalmanglar, bu peqet bir addi misal, oylap qoymisaq amal yoq emiliy misal. Dimisimu ilmiy munazirilerde özimizni siyasiy, milliy mesililerdin imkanqeder yiraq tutup, ilmiy yusunda muhakime elip barmisaq mesililerni tehimu qalaymiqanlashturup, tuyuq yolgha kirip qalimiz, patqaqqa petip qalimiz. Gipimizge kelsek, shundaq qilip helqaraliq adetke asaslan’ghanda, “Bill Clinton” ni “Bil Klinton” yaki “Bil Clinton”, “Ding Xiao-ping”ni “Ding Shawping” yaki “Ding Shiawping”, “Xi’an” ni “Shi’en”, “Xinjiang”ni “Shinjang”, “Microsoft”ni “Mikrosoft”, “Windows”ni “Windos”, “Macintosh”ni “Makintosh”, “VCD”ni “VSD”, “Yahoo”ni “Yahu”, “Excite”ni “Eksite”….dep ipadilisek choqum uqum birlikide qalaymiqanchiliq elip kelishi mümkin. Shunga menisini terjime qilip kirgüzgidek atalghular bolsa terjime qilip ekirsek, bolmisa chong chataq chiqmaydighan ehwallarda helq’araliq omumlashqan qa’idige boysunup, shu milletning ipadilishige hörmet qilsaq digen ümittimen. Bu jaydimu heripini UKY gha resmiy herp süpitide kirgüzmey, yuqarqidek “Ding Xiao-ping, Xi’an, Xinjiang, Excite” digendek chet tildin kirgen atalghular qaldurup qoysaq nurghun awarichiliqlardin qutulidighandek qilimiz.

·--Undin bashqa yene “ch” heripi arqa-arqidin kelgende “cch” dep ipadilisek (mesilen, “achchiq”ni “acchiq” ) oqushqa qolayliq elip kelidighandek qilidu; Yene sözlüklirimizdiki “….sh…., ….gh….., …..ng…..” boghumliri bilen ular ayrip oqulidighan “…s’h…, ….g’h…., ….n’g…”boghumlirini yazghanda <’> belgisi bilen eniq perqlendürüp yezishqa diqqet qilsaq (mesilen, “asaslan’ghanda” digen’ge ohshash); Henzularning isimlikini ipadiligende bezi uzun isimlarni boghumlirini eniq ayrip oqush qeyin bolghachqa, siziqche qoyup boghumlirini perqlendürsek (mesilen, “Ding Xiaoping”ni “Ding Xiao-ping” dep yezish), wahakazalar. Bashqa teklipler bolsa yene meslihetlishermiz. Bu qetim bek köp yezip köpchilikning köp waqtini elip saldim, qaldisini köpchilik bilen yene pikir almashturushqa purset chiqar digen ümittimen.

(Yuqarqilar peqet peqirning shehsiy közqarashlirighila wekillil qilidu, hechqandaq shehske qaritilghan emes, UKY birlikini buzush muddi’ayim qet’i yoq.)

Ahirghiche zirikmey oqughiningizgha köp rehmet.

Bu maqalini A.I. saet 2001-08-03.17:29:27 de tehrirligen!

Alim

[
Next Thread | Previous Thread | Next Message | Previous Message ]


Forum timezone: GMT+2
VF Version: 3.00b, ConfDB:
Before posting please read our privacy policy.
VoyForums(tm) is a Free Service from Voyager Info-Systems.
Copyright © 1998-2019 Voyager Info-Systems. All Rights Reserved.