VoyForums
[ Show ]
Support VoyForums
[ Shrink ]
VoyForums Announcement: Programming and providing support for this service has been a labor of love since 1997. We are one of the few services online who values our users' privacy, and have never sold your information. We have even fought hard to defend your privacy in legal cases; however, we've done it with almost no financial support -- paying out of pocket to continue providing the service. Due to the issues imposed on us by advertisers, we also stopped hosting most ads on the forums many years ago. We hope you appreciate our efforts.

Show your support by donating any amount. (Note: We are still technically a for-profit company, so your contribution is not tax-deductible.) PayPal Acct: Feedback:

Donate to VoyForums (PayPal):

01/23/21 07:19:51Login ] [ Main index ] [ Post a new message ] [ Search | Check update time | Archives: 12345[6]78 ]


[ Next Thread | Previous Thread | Next Message | Previous Message ]

Date Posted: 07/12/01 22:20:14
Author: Abdireyim
Subject: UIY diki "Hh" toghurluq

From: Date: Tue Dec 26, 2000 9:17 am
Subject: UIY diki "Hh" toghurluq


"Western Europe(ISO) bilen encoding qiling. Eger siz korixke qiynalsingiz, bu hetning ahirida towendiki hetning umlautsiz yezilghan nusqisini koreleysiz.

H,örmetlik Tordaxlar:
Bügün men bir pilanni otturigha qoymaqcimen.
UIY bolsa UKY gha qarighanda ilmi yëziq. Uningdiki bir mesilini h,el qilsaqla uni UKY qilghili bolidu.
Köp kixiler "Bir tawuxqa bir herp" digen köz qaraxtin özini qutulduramwatidu. Eger biz "h" ni qox yazsaq yaki baxqa bir amal tëpip "h"(het) biken"h,"(h,örmet) ayrisaq bu coqum h,el bolidighan ix.

"H h" h,erpliri bolsa sozuq tawuxlargha qarighanda ance köp ucirap këtidighan h,erp emes.
Meningce bolghanda uni biz UYY(1960-1984) gha oxitip yazsaqmu bolidu, yeni putigha ilmek qoyup.

"H, h," .
Eger biz "h"(hoja) bilen "h"(h,ormet) ayrip yazmaqci bolsaq we xuning bilen teng Henzuce pinyin bilen toqunux bolmisun(yeni UKY din "x"(xoraz) ni azat qilip, özimizning burundin könüp ketken "x"(xam) ni dawamliq qollunux) disek, ikki hil yol bar:
1. qox herp tüzüx
2. yengidin h,erp tüzüx.
Eger qox h,erp tüzsek yëziqimizda qox h,erpler tehimu köpüyüp këtidu. Yëngidin h,erp yasisaq tehimu bolmaydu cünki biz barliq programilarni qaytidin yezixqa toghra kelidu. Xuning ücün men "h," ni bu xekilde yëzixni murajet qilmaqcimen oyluxup baqsanglar. Bu xekil hetning güzelligigimu ance tesir yetküzmeydighandek qilidu. Bu hil xekilni qobul qilalighuciligimiz bar, cünki u UYY diki "h," gha ohax. Burun yengi yeziq ügengenlerge ance ghelite tuyulup ketmeydu. Yene bir yahxi teripi, "h,"(hörmet) bolsa, sozuq tawuxlargha qarighanda köp ucirap ketmeydighan h,erp.

Eger "h" h,erpni qox h,erp bilen ipadilisek yeni "hk, hh" yaki "," bilen ipadilisek(yeni "h,"). Ikkilisining(herp bilen pex ning) komputediki igenleydighan orni ohxax. "," bolsa huddi biz bezi boghum ayrilidighan sözlerni (ma'arip) yazghangha ixlitilidighan belgige ohxax bir belge, lekin u bolsa "h"(hoja) bilen "h"(h,örmet) ni ayrip oqutuxning belgisi dep qoxumce iniqlima bersek bolidu.

Men attach qilghan file.jpg bolsa özgertilgen UYK elipbe.
UKY töwendikidek özgürüxler berildi. Bu nusqa elwette UIY, peqetla "'h" ayrildi , "é" bolsa "ë" özgertildi(ö we ü bilen maslaxturux.)
Oyluxup baqsanglar.
ä (aqil) ------> e(eqil)
e(eyiq) ------> ë(ëyiq)
ch(chay)------> c(cay)
sh(sham)------> x(xam)
zh(zhanir) ------> zj(zjanir) bu h,erpni yene oylaxsaq bolidu.
x(xoraz) -------->h(horaz)
h(hormet)-------> h, (h,örmet)

Töwende men UIY bilen Misiran bëtidin bir maqalini özgertim. Siler peqetla “h,” ning ixlitilixige we undaq yazsaq hetning güzelligige tesir qilamdu yoq. Muxuninggha qarisanglar bolidu.[coqum qarap qoyuxunglarni ötünümen]

Stastika:
Jemi sözlük=1,351
Jemi h,erp=10,659
h,=43-----------------> h, (h,örmet) ance köp ucrimaydu emes. Xuning ücün bir pütün maqalining körnüxige/güzelligige ance tesiri bolmaydu.
ë=58------------------->bu h,ërp intayin az ucrighan e(emgek tiki) silixturghanda.
e=660--------------- e( emgek)
zj=3----------------- jemi 10,659 h,erpning icide aran üc qetim ucrisa!!! Bu h,erpke ance köp wahtimizning zëhnimizni israp qilmayli! Buni muxu peti yaki baxqa xekil bilen yazsaqmu boliweridu.
Uzaq tarihqa ige Uyghur edebiyatining h,erqaysi tarihiy dewrliride ana til sapliqini qoghdax we uni güllendürüx yolida keskin kürex, bes - munaziriler bolup ötken, nurghun alim, ediblirimiz ana tilni saplaxturux yolida bir omur qan - ter tökken bolsimu, yene bezilerning baxqa tillarda eser yëzixni ewzel körüp, ana tilda eser yëzixqa sel qarixi, ana tilgha pixxiq bolmasliqi, ana tilgha bolghan tonuxning yetesizliki, xundaqla baxqa tillarning küclük riqabitining tesiri tüpeylidin, edebiy ijadiyette ana til sapliqini qoghdax we uni güllendürüx toluq kapaletke ige qilinmighan, xuni biliximiz kërekki, ana tilning sapliqini qoghdax we uni qëliplaxturux, muqerrer h,alda ortaq tilning keng kölemde omumlixixini ilgiri süridu. Ortaq tilning omumlixixi rayonlarning di'aliktik, xiwe perqini kiciklitip, ana tilning ipadilex iqtidarini axuridu we uni qëliplixixqa ige qilidu. Bu arqiliq ana tilimizning baxqa tillar bilen bolghan riqabet kücini axurup, uning mewjudluq muh,itini we tesirini kengeytkili bolidu. Awam - helq ana tilni tëhimu etrapliq igilex, cüxinixte köpince edebiy eserlerge muraji'et qilidu. Xu millet edebiyatidiki xë’ir h,ekaye, roman, qoxaq, biyit, dastan, qisse, riwayet, epsane, cöcek, meseller h,em maqal - temsillerdin ozuq ëlip, ularning til ixlitix alah,idilikige diqqet qilip, uni ijadiy özlextürüp, öz tilini qëliplaxturidu we bëyitidu. Edebiy eserler ana tilining sapliqini qoghdax uni bëyitix, güllendürüxte muh,im mes'uliyetni üstige alghan bolidu. Yene bir tereptin alghanda, ana tilining tereqqiyati we güllinixi bolmisa, milliy edebiyatning tereqqiyati we gülliniximu bolmaydu. Xunga edebiy ijadiyette ana tilini gewdilendürüx, uning güzel, pashaetlik ipadilex kücini axurux we namayan qilix h,erbir yazghucining bax tartip bolmaydighan burci, edebiy ijadiyettiki bu qanuniyet pütkül insaniyetke ortaq bolup, özining milliy edebiyatini söyüdighan, ana tilini h,örmet qilidighan h,erqandaq yazghuci bu en enige warisliq qilidu. Ana tilining qudretlik ipadilex kücini namayan qilip, jahan'gha mexh,ur nadir eserlerni yaritix arqiliq milliy edebiyatni güllendürüx yolida omurwayet tirixcanliq körsitidu. Buning ücün ediblirimiz edebiy ijadiyet bilen xughullan'ghanda ana tilimizning fontikiliq, grammatikiliq we leksikiliq alah,idiliklirini toluq igilixi, qollan'ghan söz - jümlilirining toghra, ihcam, janliq, güzel boluxigha eh,miyet bërixi, bolupmu ana tilining sapliqini qoghdixi zörür.

Jah,an edebiyati tarihigha nezer salidighan bolsaq, dunyadiki h,erqaysi el we h,erqaysi millet yazghucilirining öz ana tilini qoghdax we bëyitix arqiliq milly edebiyatni güllendürüp, bügünki ucur dewride ghayet zor h,ayatiy kücke ige edebiyat qilip yaratqanliqini körüwelix tes emes, ottura esirde gherbiy yawropadiki nurghun milletlerning edebiyati hristi'andini ilahi h,akimiyitining küclük iskenjisige ucrighan, hristi'an dini muhlisliri latin tili bilenla eser yëzixni tesebbus qilghanliqtin, baxqa millet yazghucilirining ana tilida eser yëzixi ceklimige ucrighan. Buning bilen baxqa milletlerning milliy edebiyati tereqqiyatqa ërixelmigen. Edebiy güllinix dewrige kelgendila, yawropadiki milliy tillr tereqqiy qilip, nurghun nadir eserler barliqqa keldi. Italiye xa'iri danti, en'gliye yazghucisi cawsir, germaniye yazghucisi Martin Awpi qatarliqlar öz ana tilida eser yëzip, milliy tillarning tereqqiyatini ilgiri sürdi. Buning bilen grnsuz in'gliz, italiyat, German, ispan edebiyatliri ghayet zor tereqqiyatqa ërixti.

Uyghur edebiyatining h,erqaysi tarihiy dewrlerdiki tereqqiyat basquclirigha nezer salidighan bolsaq, h,er hil sewebler tüpeylidin ana tilning sapliqigha buzghunciliq qilin'ghan h,adisilerning yüz bergenlikini, xundaqla bu h,aletni özgertip, ana tilini qoghdax yolida öcmes izlarni qaldurghan söyümlük ediblirimizning bolghanliqidin ceksiz iptiharlinimiz, melumatlargha qarighanda, xinjangni öz icige alghan keng ottura asiya zëminida yaxighuci türki tilida sözlixidighan helqler islam dinigha ëtiqad qilghandin këyin, ularning medeniyet we ma'arip ixliri islam medeniyiti izigha cüxürülüp, jem'iyette ereb tili we pars tili arqiliq terbiye alidighanlar köpeygen. Ziyaliylar qatlimida ereb we pars tili bilen eser yëzix bir hil modigha aylinip qalghan. Bu h,aletning uzaq muddet dawamlixixi netijiside, nurghun türkiy tilliq ziyaliylarning ereb - pariscigha qarighularce coqunux h,adisisi yüz bergen, ular h,etta öz ana tilini xë’ir yazghili bolmaydighan "Qopal til", "Tikenlik til" dep h,aqaretleydighan, ereb tilini bolsa "H,esel til" pars tilini "Xëker til" dep kökke kötüridighan bolup ketken buning bilen Uyghur edebiyatida yerimi Uyghurce, yerimi parsce yaki pütünley degudek ereb - parsce yëzilghan eserler köpiyip, Uyghur tili buzuluxqa yüzlen'gen, del muxu peytte Uyghur alimi we xa'iri Yüsüp Sekkaki (1160 - 1229) Uyghur tilining sapliqini qoghdaxqa barliqini beghixlighan, Uyghur edebiyatida "Pars tili bilen yëzilmighan xë’ir, xë’ir h,esablanmaydu" degen pikir h,ökümran orunda turuwatqan h,alqiliq peytte, u ana tilida güzel bedi'iy eserlerni yëzip, ajayip güzel xë’iriyet dunyasini yaratqan. Sap Uyghur tili bilen "Diwan Sekkaki" qatarliq mexhur ghezel we nesirlerni yëzip, edebiyatimizning qeside zjanirigha asas sëlix bilen bille, pelsepe, tilxunasliq we fililogiye penlirige a'it ijadiyet bilen güllinip, "Muftahul ölüm" (Ilimler acquci) namliq ilmiy eserni yazghan. Aptor bu esiride til - edebiyat, logika, muzika, pelsepe, ilmiy nujum qatarliq jehetlerdin tepsiliy melumatlar bergen, xundaqla bularni ana tilida yëzip, Uyghur tilining güzel pasahetlik til ikenlikini, uning ipadilex kücining mol we rengga - reng ikenlikini namayan qilghan, aptorning ana tilining sapliqini qoghdax ücün tirixixi këyinki yazghucilarning ijadiyitige küclük tesir qilip, ularni ana tilgha ehmiyet bërixke ilh,amlandurdi.

15 - Esirde ötken türkiy helqlerning mexhur xa'iri we muteppekkurila Elxir Newa'imu ana tilining sapliqini qoghdax we uni güllendürüxke ghayet zor töhpe qoxti. Ereb - pars tillirigha hurapilarce coqunux ewj eliwatqan peytte, u türkiy til bilen pars tilini selixturup "Muh,akime tul lugheteyin" namliq yirik neziriyiwi esirini yaratti. Aptor bu eserde nurghun delil - ispatlar we polattek pakitlar arqiliq türkiy tilining lughet fondi jehette intayin bay til ikenlikini körsitip berdi. Aptor yene "Mejlisunne fa'is" namliq esernimu ereb- pars tili bilen emes, belki sap Uyghur türk tili bilen yazdi. Xuning bilen u türkiy helqler edebiyatida tezkiricilikke asas sëlip tezkiricilikining këyinki tereqqiyatigha congqur tesir korsetti. Aptor bu esiride öz dewridiki edibler we ularning eserlirini Uyghur - türk tili bilen wayigha yetküzüp muh,akime qilip, ana tilining intayin bay, qudretlik til ikenlikini namayan qildi. Buning bilen ereb - pars tillirigha hurapiylarce coqun'ghucilarning "Türkiy til pars tiligha yetmeydu", "Türkiy til bejayiki tiken'ge ohxaydu, uning bilen bilen xë'ir yazghili bolmaydu" deydighan qaraxlirigha zerbe bërip, türkiy tilning lughetke bay, ewrixim, yüksek ipadilex kücige ige til ikenlikini, uning obyëktip dunya we uning qanuniyetlirini toluq ipadilex qudretke ige ikenlikini, uning bilen ajayip güzel xë'ir we yarqin nesirlerni yazghili bolidighanliqini ilmiy asasta xerh,lep berdi. Aptorning bu texebbusi këyinki ediblerning ijadiyitige küclük tesir qildi. Nurghun ediblirimizning edebiy ijadiyette ana tilning sapliqigha köngül boluxige türtke bolup, milliy edebiyatimizning tereqqiyatigha asas saldi.

Azadliqtin këyin partiye milliy siyasitining toghra yetekcilikide, milliy til - yëziq kometitliri qurulup ana tilimizning saghlam tereqqiyatining qanuniy kapaletke ige qilinixi, Uyghurce nexr - epkarlar, gëzit - zjurnal, kitablarning köpiyixi milliy edebiyatimizni güllendürüx, ana tilimizni saplaxturux, qëliplaxturuxta mislisiz rol oynidi, milliy edebiyatimizda aptorlar qoxunining köpiyixi, buninggha egixip edebiy eserlerning san - süpet we zjanir tüsining tereqqiy qilixi muqerrer h,alda ana tilimizni saplaxturux, qëliplaxturux we güllendürüxni ilgiri sürdi. Emma biz muxu netijilerge qarapla ana tilimizni saplaxturux, qëliplaxturux hizmitini bir izda tohtitip qoysaq bolmaydu. Buning ücün insaniyetning bügünki ucur dewridiki tereqqiyat ehwali h,eqqide toghra - tonuxqa ige boluximiz, h,erqaysi millet tillirining öz ara tesir we buningdin këlip ciqidighan netijiler h,eqqide cüxencimizni congqurlaxturuximiz intayin zorur. Insaniyetning 20 - esirdiki tereqqiyati ilgiri besip ötken necce ming yilliq tereqqiyatini necce qatliwetti. Döletler ara alaqini qoyuqlixixi, qatnaxning rawajlinixi, iqtisadning yer xarlixixi, ucurning mislisiz tereqqiyati, h,erqaysi el milletlirini ijtima'iy turmux, orp - adet, dunya qarax, ehlaqiy qarax we qimmet qarixi jeh,etlerde bir hil ortaq endizini ciqix qilixqa qistidi. Intërnët torining pütün dunyagha omumlixixi, melum menide yer xarini zor derijide kiciklitiwetti. Insaniyetning bundaq alemxumul tereqqiyati, tereqqiy tapqan millet tillirining pütün dunyada yüksek derijide omumlixixigha sewebci boldi, bezi tilxunaslar yene 100 yildin këyin hazir dunyada ixlitiliwatqan 6000 hildin artuq tilning 90% - 95% i yoqilidu, qalghan 300 - 600 hil tilmu tedrijiy yeqinlixip eslidiki has alah,idilikini yoqitidu, dep perez qilixti, ularning qarixice, bezi milliy tillarning yoqilixi xu tilni qollinidighan milletningmu teng yoqilidighanliqidin dërek bermisimu, lekin insanlar medeniyitining köp hilliqini ziyan'gha ucritidiken, cunki tilning yoqilixigha egixip, xu milletlerning medeniyet, pelsepe we milliy orup - adet alah,idilikimu yoqilixqa yüzlinidiken. Tilxunaslarning bu perizining toghra yaki hata boluxidin qet'iynezer, dunyaning yëngi yüzlinixi milletlerni özlirining ana tili we milliy edebiyatining istiqbali h,eqqide keng we congqur oylinixqa mejbur qilmaqta, elwette. Ana tilining sapliqini qoghdax we uni tereqqiy qildürüxni noqul edebiy ijadiyetke tayinipla h,el qilip ketkili bolmisimu, emma uning tesiri arqiliq ana tilimizning riqabet kücini axurghili bolidu.

Yuqiriqi bayanlar we mulahiziler edebiy ijadiyette ana til h,eqqidiki barliq mezmunlarni toluq cüxendürüp ketelmesliki mumkin, emeliyette edebiy ijadiyettiki ana til tetqiqati nahayiti murekkep we uzaq muddetlik hizmet bolup, tëhimu köp kixilerning bu sahege qatnixixini, h,er hil pikir, köz qaraxlarni otturigha qoyup, ortaq tonuxqa ige boluxni telep qilidu. Tonux muqerrer h,alda ediblirimizning buningdin këyinki ijadiyitide ana tilimizni saghlamlaxturux, qëliplaxturux we güzellexturux yolida tëhimu tirixcanliq körsitixini ilgiri süridu. Bu arqiliq ana tilimizning mewjud muhiti we tesirini kengeytip, milliy edebiyatimizni memliket icidiki qërindax milletler edebiyati bilen ortaq güllendürüx we dunyagha yüzlendürüx meqsitige yetkili bolidu.



"Western Europe(ISO) bilen encoding qiling.

H,ormetlik Tordaxlar:
Bugun men bir pilanni otturigha qoymaqcimen.
UIY bolsa UKY gha qarighanda ilmi yeziq. Uningdiki bir mesilini h,el qilsaqla uni UKY qilghili bolidu.
Kop kixiler "Bir tawuxqa bir herp" digen koz qaraxtin ozini qutulduramwatidu. Eger biz "h" ni qox yazsaq yaki baxqa bir amal tepip "h"(het) biken"h,"(h,ormet) ayrisaq bu coqum h,el bolidighan ix.

"H h" h,erpliri bolsa sozuq tawuxlargha qarighanda ance kop ucirap ketidighan herp emes.
Meningce bolghanda uni biz UYY(1960-1984) gha oxitip yazsaqmu bolidu, yeni putigha ilmek qoyup.

"H, h," .
Eger biz "h"(hoja) bilen "h"(h,ormet) ayrip yazmaqci bolsaq we xuning bilen teng Henzuce pinyin bilen toqunux bolmisun(yeni UKY din "x"(xoraz) ni azat qilip, ozimizning burundin konup ketken "x"(xam) ni dawamliq qollunux) disesk, ikki hil yol bar:
1. qox herp tuzux
2. yengidin herp tuzux.
Eger qox h,erp tuzsek yeziqimizda qox h,erpler tehimu kopuyup ketidu. Yengidin h,erp tuzsek tehimu bolmaydu cunki biz barliq programilarni qaytidin yezixqa toghra kelidu. Xuning ucun men "h," ni bu xekilde yezixni murajet qilmaqcimen oyluxup baqsanglar. Bu xekil hetning guzelligigimu ance tesir yetkuzmeydighandek qilidu. Bu hil xekilni qobul qilalighuciligimiz bar, cunki u UYY diki "h," gha ohax. Burun yengi yeziq ugengenlerge ance ghelite tuyulup ketmeydu. Yene bir yahxi teripi, "h,"(hormet) bolsa, sozuq tawuxlargha qarighanda kop ucirap ketmeydighan h,erp.

Eger u h,erpni qox h,erp bilen ipadilisek yeni "hk, hh" yaki "," bilen ipadilisek(yeni "h,"). Ikkilisining komputediki igenleydighan orni ohxax. "," bolsa huddi biz bezi boghum ayrilidighan sozlerni (ma'arip) yazghangha ixlitilidighan belgige ohxax bir belge, lekin u bolsa "h"(hoja) bilen "h"(hormet) ni ayrip turidighan belge dep qoxumce iniqlima bersek bolidu.

Men attach qilghan file.jpg elipbe. UKY towendikidek ozguruxler berildi.
Oyluxup baqsanglar.
ä (aqil) ------> e(eqil)
e(eyiq) ------> ë(ëyiq) yaki é(éyiq)
ch(chay)------> c(cay)
sh(sham)------> x(xam)
zh(zhanir) ------> zj(zjanir) bu h,erpni yene oylaxsaq bolidu.
x(xoraz) -------->h(horaz)
h(hormet)-------> h, (h,ormet)


Aman bolunglar



Abdi Reyim(Rey)

[ Next Thread | Previous Thread | Next Message | Previous Message ]


Replies:



Forum timezone: GMT+2
VF Version: 3.00b, ConfDB:
Before posting please read our privacy policy.
VoyForums(tm) is a Free Service from Voyager Info-Systems.
Copyright © 1998-2019 Voyager Info-Systems. All Rights Reserved.