| Subject: Con Duong Tu Than |
Author:
NKS
|
[
Next Thread |
Previous Thread |
Next Message |
Previous Message
]
Date Posted: 13:34:33 06/27/03 Fri
MỘT NGUYÊN TẮC TU THÂN:
CON ĐƯỜNG NƯỚC
Gần đây, ngày càng dồn dập những cách mạng trong lănh vực khoa học, kỹ thuật. Trong số những cách mạng ấy, phải kể đến chủ thuyết bất định (indéterminisme), hỗn mạng (chaos) và lô dích mờ (fuzzy logic).
Bất định, đó là một trong hai: vị trí hay tốc độ, năng lượng hay thời gian của một hạt tử, mà ta không thấy chính xác (flou quantique). Và cũng không thể tính trước rằng một hạt bắn đi sẽ xuyên qua tấm bia hay dội 145º. Nói chi đến sự phức tạp và vô cùng tinh tế của sự sống. Biến dịch vẫn có quy luật của dịch biến, nhưng quy luật ấy tinh vi quá, khó xác định. Những định luật đơn giản chỉ có thể áp dụng “chung chung,” áp dụng cho số nhiều, thành “Quy luật của những con số lớn” (Loi des grands nombres), nên có lẽ phải mang tính xác xuất (calcul de probablité) vào ứng phó.
Vâng, tất cả không đơn giản, như hai với hai là bốn. Hai với hai đúng bốn chỉ có trong lư trí chúng ta. Và cũng chỉ trong lư trí chúng ta mới có đường thẳng vô tận, khi mà trong thực thế, tới một độ dài nào đó, đường thẳng phải cong đi trong một vũ trụ h́nh cầu. Để hiểu được vũ trụ này, lư trí phải mềm lại để dễ ưốn theo những đường cong của nó. Và thay v́ lô dích nhị phân, quá cứng nhắc với Có (ḍng điện qua) và Không (ḍng điện ngừng), người ta phải chuyển sang lô dích mờ của nhiều độ đúng và sai, nhiều độ có và không. Thí dụ, để phân biệt một người trẻ hay già, nếu theo lô dích nhị phân và lấy tuổi ba mươi làm chuẩn, th́ ngày hôm trước anh c̣n trẻ (ba mươi), ngày hôm sau anh thành lăo mất rồi. Đó, sự vô lư của cái rơ nét.
Bớt rơ nét và mềm dẻo hơn, có những con đường của Phương đông.
Vào hậu bán thể kỷ XX, xuất hiện trên bầu trời Mỹ một vô địch đô vật hạng nặng, được chân truyền từ Nhật một công phu gọi là nhuyễn phúc công. Trong chiến đấu, hễ đầu đối phương đụng vào bụng anh ta liền bị bóp cứng ở đó, không cụ cựa ǵ nổi, điều tưởng chỉ có trong truyện chưởng thôi. Th́ ra nhuyễn phúc công, với sức mạnh của cái mềm, là có thực. Và cũng thực đúng nguyên lư NHU THẮNG CƯƠNG.
Ngoài nhuyễn phúc công, nguyên lư này c̣n được xác minh bằng nhiều cách khác, trong Judo chả hạn.
Judo không đương đầu trực diện, mà lấy mềm đón cứng. Nghĩa là thuận theo hướng đánh của người mà đánh người, và đánh bằng sức của chính họ. Nhờ thế, dù yếu vẫn quật ngă được kẻ khoẻ hơn gấp mấy lần.
Lối đ̣n mềm ấy cũng là kỹ thuật của du kích chiến. Trong du kích chiến, hễ địch công th́ ḿnh né, chờ địch không pḥng bị hay phân tán lẻ tẻ mới đánh, xuất kỳ bất ư mà đánh, lấy vũ khí của địch mà diệt địch.
Chiến thuật mềm thường là sở trường của Phương đông, được Phương đông khám phá khi chiêm ngắm thiên nhiên, nhất là chiêm ngắm nước.
Con đường Nước của Lăo tử
Lăo tử chính thức tŕnh bày con đường Nước trong chương 66, 78, nhứt là chương 8 của Đạo Đức Kinh, nhưng con đường ấy ch́m ẩn suốt cuốn sách này. Bởi lẽ toàn bộ cuốn sách nói về sức mạnh của Nhu, của Vô vi, Thuần phác. Mà dù Vô vi hay Thuần phác cũng là cách xử Mềm cả. Mà mềm, th́ “không ǵ mềm hơn nước,” “không ǵ thắng được nước.”
Quả thật, nước dưới thấp th́ cũng như khí trên cao, bao giờ chả mềm, chả xem như yếu, hễ bị lấn th́ lui, nhưng vẫn nguyên vẹn, chẳng ai làm chi nổi. Chính v́ mềm, nên nước không hề bị giảm suy, thương tổn. Chính v́ mềm, nên lợi dụng được mọi hoàn cảnh, thời cơ. Do đó, về lâu dài, nhất định sẽ thắng; để rồi càng thắng, càng dồn thêm sức mạnh, khiến gió chất thành băo, nước chất thành sóng lớn, thủy triều.
V́ nước mềm, nên không ai chống với, không ai muốn đua tranh. Trái lại, hễ cao th́ có người ganh, hễ hợm ḿnh th́ có người ghét:
-- “Dĩ kỳ bất tranh, cố, thiên hạ mạc năng dữ chi tranh.”
Nước chỉ yêu ở chỗ thấp (thiên hạ), và v́ thấp, nên thâm nhập được tất cả, thành “bách cốc vương.” T́nh chỗ thấp, đó là khiêm nhu, ẩn khuất, không kể công, không hám danh. Chính nhờ đó mà mọi người đều yêu quư, và không ai muốn chống ḿnh.
Mềm đến như nước, th́ không c̣n h́nh thức ǵ nhất định, nên luôn trong t́nh trạng “sẵn sàng” để tùy thời mà uốn nắn. Và đây là thái độ thuần phác, vô vi, la “đứa con đỏ” (xích tử), chưa thành ǵ để có khả năng thành mọi cái. Đây cũng là khả năng “ứng vạn biến,” không vụ vào ǵ cả, nên thích nghi được với mọi thời, mọi nơi, mọi t́nh huống, mà vẫn y nguyên chính ḿnh.
Sự mềm dẻo để “ứng vạn biến” này, chúng ta gặp rất nhiều thí dụ trongI Tam quốc chí. Lần kia, Tào Tháo rút quân và Trương Tú muốn đuổi theo, nhưng Giả Hủ khuyên đừng đuổi, hễ đuổi là thua đó. Tú cứ đuổi, nên thua thật. Vừa thua xong, Giả Hủ lại bảo: bây giờ th́ đuổi được! Tú đuổi, và quả nhiên lần ấy thắng lớn. Hỏi tại sao, th́ Hủ giải thích rằng: Tào Tháo có nhiều tướng giỏi, nên khi rút, ắt phải để họ đoạn hậu. C̣n lần sau, v́ Tháo tưởng Tú không dám đuổi nữa, nên đi gấp mà không pḥng bị ǵ (hồi 18).
Lần khác, khi nghe tin Lưu Bị dựa vào rừng mà đóng quân, Khổng Minh đă than rằng sẽ bị hỏa công và thua lớn. Và xẩy ra đúng như thế. Thế nhưng sau đó, chính Khổng Minh cũng đóng quân trong rừng, nhưng chỉ là để lừa cho địch tới đánh hỏa công, nhờ đó bắt sống Mạnh Hoạch (hồi 88).
Cũng th́ những trường hợp như nhau, nhưng chưa chắc đă y hệt nhau. Nên đối phó phải tùy nghi, không nên “nguyên tắc quá.” Và sau đây là lời của Gia Cát Lượng về thuật dùng binh:
Ôi phép làm tướng Phải biết mềm biết cứng, Biết lo biết lường, Biết lui biết tiến, Biết nhược biết cường, Vững vàng như núi đá, Biến hóa như âm dương...” (hồi 100).
Lăo tử nhận ra một ưu điểm của nước, đó là tính vô kỷ, vị tha, làm lợi cho tất cả (thiện lợi vạn vật). Nước lại c̣n có tính cách nén chịu, sự nén chịu cũng của con đường Nhu:
-- “Thọ quốc chi cấu, nhận lấy cho ḿnh bụi bậm của quốc gia.”
-- “Thọ quốc chi tường, nhận lấy cho ḿnh sự rủi ro của nước nhà.”
Đây cũng là tận cùng của vị tha, nhưng chính nhờ thế mới thực làm chủ được sơn hà, xă tắc.
Nói đến vị tha và đón chịu là nói đến đặc tính của nước ở mức tổng thể, nên bao la của nó. Và đây là nước trường giang chảy miết không ngơi, dù cuốn theo bao rác rưởi mà vẫn luôn thanh khiết. Đây là nước đại dương, dù nuôi ngàn muôn tôm cá mà không bao giờ cạn kiệt. Vậy đi vào đạo Nước, th́ trí không dừng ở đồng dị tiểu tiết, tâm không thu vào tiểu ngă hạn hẹp, cũng như chí hướng phải vượt lũy tre xanh. Rộng mênh mông, ḥa đồng với tất cả, tức “Vật ngă vi Nhất,” đó là độ mở vô độ của nước vậy.
Những ứng dụng xưa nay của con đường Nước
Soạn cuốn Đạo đức kinh, Lăo tử muốn đề xướng một thuật trị nước không ra vẻ trị, “Vô vi như trị,” cách ông coi là duy nhất để thành công. Sự cai trị cứng rắn bằng h́nh phạt, o ép bằng luật pháp, chỉ tổ khơi dậy tà tâm, thúc đẩy sự đề kháng, và đây là mầm của đại loạn. Ông muốn một giáo hóa êm ái, thấm dần vào tim, do người trên sống thanh thoát mà ảnh hưởng đến cảm nghĩ và cách cư xử của người dưới. Để được thế, người ở trên đùng ra vẻ làm bề trên bằng thị uy, hống hách, lại phải sống Vô kỷ, Vô công, Vô danh, Vô tranh, mà không có ư nêu gương, sự cố ư nó luôn sinh kháng ư.
Nhưng con đường mà Lăo tử đề xuất lại là con đường khó nhất, nên chẳng ai buồn tiến vào. V́ trước tiên, người quân tử (vua và quan) phải đạt tới mức thập thành nào đó của đạo Vô vi, nhờ vậy hiểu đạo, sống đạo, rồi sử đạo, điều như không thể có đối với những người có thế có quyền: “Sự soi ṃn của quyền bính” mà lại! Chưa hết, c̣n phải nhẫn nại chờ đợi kết quả, cái kết quả có thể rất bền đấy, nhưng lại quá chậm khi trị theo kiểu “không làm ǵ” (vô vi) như thế. “Trăm năm trồng người” mà!
Thật ra, để có trật tự mới, phải có con người mới. Mà để có con người mới, lại phải có trật tự xă hội mới: hai yếu tố luôn song hành với nhau. Sự nới lỏng luật pháp phải đi sau sự biến đổi con người do giáo dục. Khi con người đă tốt lên một tí, th́ kỷ luật phai bớt khắt khe thêm một bước, để cuối cùng chỉ c̣n tự phát, tự sống tốt do tinh thần tự trọng thôi. Khó có chính quyền nào dám phiêu lưu vào con đường ấy, và đủ kiên nhẫn chờ lâu như vậy.
Không chối căi rằng, trong xử thế, vẫn nhiều kẻ áp dụng con đường mềm. Nhưng thật ra, họ không mềm thật, mà chỉ mềm mỏng, nghĩa là dùng Mềm như một sách lược, chứ không mềm tại tâm. Thiếu sự chân thành, họ chỉ đạt được những kết quả bề mặt và nhất thời, chứ hóa dân th́ không thể.
* * *
Bản chất của nước là không h́nh thức, không cứng nhắc trong khuôn khổ, nhờ đó có khả năng vạn biến, đủ mềm dẻo để ứng phó chuẩn và nhanh trong bất cứ t́nh huống nào. Nguyên lư ấy được đưa vào trong lư thuyết vơ thuật của nhiều tổ sư và của nhiều nhà viết truyện kiếm hiệp, trong đó nổi bật nhất hẳn là Kim Dung. Kim Dung mang cái nh́n phóng khoáng đó, chẳng những vào trong vơ thuật, mà cả vào triết lư sống nữa. Trong bộ Ỷ thiên-Đồ long, ông tŕnh bày lư thuyết Thái cực kiếm của Trương Tam Phong. Trương chân nhân múa một lần cho đệ tử Trương Vô Kỵ coi, và hỏi xem nhớ được mấy phần. “Nhớ được một nửa,” Vô Kỵ đáp. Tam Phong múa lại, nhưng đường kiếm khác đi, rồi hỏi xem nhớ được bao nhiêu. Ngẫm nghĩ một lát, Vô Kỵ reo lên: “Quên hết rồi.” Trước sự sửng sốt của mọi người, chân nhân phán quyết: “Vậy ra là đấu được rồi!” Mà đấu với ai kia? Với một bậc thầy về kiếm pháp đấy, trong khi trước đây, Vô Kỵ chẳng biết ǵ về kiếm cả.
Th́ ra đây là kiếm ư, chứ không phải kiếm chiêu. Nên chỉ có nguyên tắc, chứ chiêu th́ tùy cơ mà sáng tạo. Chỉ có Tam Phong mới nghĩ ra, chỉ có Vô Kỵ mới hiểu nổi. Nhưng hiểu cái lư rồi, th́ thiên biến vạn hóa, không thể lường được. Theo lư thuyết Đạo học, mà Thái cực kiếm dựa vào, th́ hết mọi cái đều từ Vô mà sinh, nên trở về được với Vô, th́ mới ứng biến tự nhiên nổi.
Đưa triết lư chữ Vô vào cuộc sống, Kim Dung tạo ra mẫu người Lệnh hồ Xung, sống theo trực giác, chứ không bằng nguyên tắc, sống thật với ḷng, chứ không theo đánh giá của công luận. Công luận chia chánh tà hai phe. Nhưng ai chánh mà không có một phần tà, và ngược lại cũng thế? Thậm chí nhân vật điển h́nh của phe chánh, được mệnh danh Quân tử kiếm, lại che dấu một tâm địa quá tiểu nhân, trong khi kột số kẻ trong đám đầu trâu mặt ngựa lại biết trọng danh dự và chữ tín, và sống có t́nh nghĩa nữa.
Kim Dung đă mở đầu bộ Tiếu ngạo giang hồ bằng sự gặp gỡ trong tương đắc của hai trưởng lăo, một thuộc phe chánh, một thuộc phe tà. Tuy đối nghịch bên ngoài, nhưng thực ra cả hai đều nghĩa khí như nhau. Và kết quả của sự tương phùng ấy là bản nhạc Tiếu ngạo giang hồ đươc họ đồng sáng tác nên.
Hai người rồi sẽ bị phe ḿnh giết, nhưng trong bản nhạc hợp tấu hợp soạn, họ đă gieo một cái mầm và xướng lên một tiền đề. Để rồi về cuối, thuộc hai phe sẽ có hai người trẻ biết sống tự nhiên nên không màng đến nhăn hiệu chánh hay tà nữa, nhờ đó có thể yêu nhau và đồng tái tấu bản Tiếu ngạo giang hồ xưa.
Đây chỉ là tiểu thuyết, nhưng nguyên lư nó dựa vào đáng được ta quan tâm. Càng đáng quan tâm khi mà ngày nay, người ta đang trở về với Tự nhiên. Nhân tạo (l'artificiel) đang phá hoại thiên nhiên và môi sinh một cách trầm trọng, khiến con người tái nhận ra sự kỳ diệu của trật tự thiên nhiên, cái trật tự mà hễ đụng vào, là thấy có chuyện ngay. Việc của chúng ta không phải là để thiên nhiên “bao cấp” măi, nhưng trong khi biến cải thiên nhiên, luôn phải t́m hiểu thiên nhiên và uốn ḿnh theo nó.
Trong tu đức, những phản tác dụng của con đường Duy ư chí
Cũng như Duy ư chí trong việc điều hành kinh tế, không đếm xỉa đến quy luật tự nhiên của thị thường, bao giờ cũng đưa đến thất bại, th́ Duy ư chí trong việc luyện đức tu thân, không mềm uốn theo quy luật tâm lư tự nhiên, cũng dẫn tới những hậu quả nghiêm trọng không kém.
Phương pháp tu đức xưa có thể quy về ba chiến thuật căn bản: trốn chạy, kiềm chế và đương đầu.
V́ sợ tội -- nói đúng hơn, sợ hỏa ngục do tội -- và v́ một thứ quan niệm quá pháp lư về tội, nên người ta dễ quan tọng hóa một hành vi sai trái đơn lẻ hơn là cả một khuynh hướng xấu. Nhất là trong những địa hạt dễ vấp ngă, như t́nh dục chả hạn. Bởi thế, chiến thuật luôn được đề cao là Chạy trốn.
Nhưng nếu chỉ chạy trốn, th́ làm sao có năng đức đây. Năng đức là thói quen và sức mạnh, nó nói lên một trạng thái nội tâm, do đó biệt định con người là tốt và tốt ở mặt nào. Đức thẳng thắn chả hạn, mới làm nên con người thẳng thắn, chứ không phải một hai hành vi thẳng thắn. Vâng, yếu tố quyết định là cây, chứ không phải trái cây; là tấm ḷng, chứ không phải hành động:
-- “Con người tốt th́ từ kho tốt của tâm hồn lấy ra những ǵ tốt; c̣n người xấu th́ từ nền tảng xấu của hắn lấy ra những ǵ xấu; v́ ḷng hắn có đầy th́ miệng hắn mới nói ra” (Lc 6,45).
Hơn nữa, nếu chỉ lo chạy trốn th́ sẽ sinh tâm trạng hoảng sợ, do đó ám ảnh. Và thế là “tránh dịp” quá lại đưa “dịp” đến. Chính v́ chưa luyện đức, do đó chưa có đức, nên một số tu sĩ ra đời, hễ gặp cơ hội là cảm thấy yếu liền, và dễ dàng sa ngă. Chỉ lo tránh nhiễm độc, họ chưa đạt tới t́nh trạng miễn nhiễn. [2] .
Khoa phân tâm học ngày nay c̣n tiết lộ nhiều nguy hiểm chết người, mà tu luyện cổ xưa không nh́n ra. Riêng tâm trạng lo trốn chạy chỉ tổ gây ám ảnh và sinh sợ hoảng (phobie), mà một trong những kết quả là “bối rối lương tâm.” Bối rối lương tâm có thể là ngưỡng cửa tâm bệnh hay đă thực sự tâm bệnh. Một thứ ám ảnh khủng khiếp và dai dẳng do nghi hoặc: đă cố ư phạm tội hay chưa, ư đă đủ để thành tội nặng hay không, nhất là xưng không biết có hết và có thành để được xóa sổ, v.v.?
Người ta cũng quy về bối rối lương tâm thứ tâm bệnh gọi là ám ảnh thực hiện và ám ảnh trừu tượng: sợ có ư tưởng xúc phạm đến Đức Maria, và liền có ư tưởng ngay; sợ nghĩ hay nói ǵ nghịch đức tin, và liền bị thúc bách để làm như thế.
* * *
Đối với những cám dỗ về đức tin và đức tịnh khiết vốn được coi là rất nguy hiểm, th́ phương thức quen dùng xưa là chạy. C̣n với những cám dỗ khác, th́ thường nghe khuyên là phải trực diện đương đầu. Thật ra, sự đương đầu, nh́n thẳng vào địch mà so gươm với địch, khiến sinh thái độ dứt khoát. Một khi đă quen với thái độ dứt khoát ấy, hễ cám dỗ tái hiện, liền có phản ứng tức thời, tự động. Y như khi đă quen vùng dậy khi nghe chuông báo thức, th́ khi chuông vừa báo, đă thấy ḿnh dậy rồi, dù tưởng như chưa nghe.
Có điều đương đầu nhiều, cứng gặp cứng sao khỏi gây thương tốn. Lại nữa, kẻ quen với sắt thép và máu lửa dễ coi thường mạng sống và hết bén nhạy t́nh cảm trước những đau thương. Cũng thế, một thái độ thường hằng cứng do thường hằng đương đầu dễ làm khô tâm hồn, đanh nét mặt, khó tương giao, mà hậu quả cuối cùng sẽ là một cảm giác trống vắng và cô độc.
Nếu với cám dỗ, người ta khuyên đương đầu, th́ với nết xấu người ta lại khuyên kiềm chế. Thực ra, kiềm chế và đương đầu cả hai đều là đánh thẳng, đánh trực diện. Đánh theo kiểu Lưu Bị, chứ không biết dùng mưu như Khổng Minh.
Cũng như đương đầu có ích đôi phen, th́ lắm phen cũng cần kiềm chế. Kiềm chế hay dồn nén, theo Freud, là cách để thăng hoa. Sở dĩ thăng hoa được, là v́ năng lượng tâm lư là một, chỉ khác nhau ở đích nhắm và tính trọc (do địa khí, xác thịt) hay thanh (do thiên khí, thiêng liêng). V́ thế, nếu hăm ở chỗ này, th́ có thể chuyển ḍng về hướng khác, do quy luật hoán chuyển (transfert), chuyển b́nh diện và chuyển đối tượng.
Có điều kiềm chế, tức cấm cản (inhibition) lại là nguồn gốc của nhiều tật thương tâm lư, từ nửa điên của névrose đến toàn điên của psychose. Cho nên hễ dồn nén khéo và vừa sức, th́ góp vốn cho thăng hoa, bằng như ngược lại, th́ sẽ... Biên ḥa, Chợ quán. Vậy, khi nào có thể, thay v́ đối đầu với xung động mà nén xuống, ta hăy hướng nó về những ǵ thiêng liêng một cách khéo léo, và đó là con đường Mềm, là kỹ thuật Judo, dùng sức địch vào công việc của ḿnh
Hoành Sơn
(c̣n tiếp)
* * * * * * * * * *
ks sưu tầm - Hợp Tuyển Thần Học (số 11, 1994)
[
Next Thread |
Previous Thread |
Next Message |
Previous Message
]
| |
Feedback: 