VoyForums
[ Show ]
Support VoyForums
[ Shrink ]
VoyForums Announcement: Programming and providing support for this service has been a labor of love since 1997. We are one of the few services online who values our users' privacy, and have never sold your information. We have even fought hard to defend your privacy in legal cases; however, we've done it with almost no financial support -- paying out of pocket to continue providing the service. Due to the issues imposed on us by advertisers, we also stopped hosting most ads on the forums many years ago. We hope you appreciate our efforts.

Show your support by donating any amount. (Note: We are still technically a for-profit company, so your contribution is not tax-deductible.) PayPal Acct: Feedback:

Donate to VoyForums (PayPal):

[ Login ] [ Main index ] [ Post a new message ] [ Search | Check update time | Archives: [1] ]

[ Next Thread | Previous Thread | Next Message | Previous Message ]

Date Posted: 18:13:23 01/22/02 Tue
Author: Abduqadir Jalalidin maqaliridin
Subject: Kompyutér: Süzük dunya, békinme puqra(2)
In reply to: Abduqadir Jalalidin maqaliridin 's message, "Kompyutér: Süzük dunya, békinme puqra(1)" on 18:11:12 01/22/02 Tue

(dawami)
Biz ottura esir igilik sheklide turup intérnét dewride héchqandaq krizis hés qilmay yashawatqan bighem kishilermiz. Téximu échinishliqi shuki, biz weyran bolghan milliy eqide we medeniyetning xarabisidiki ölüm ussulini külüp turup oynawatimiz.
elwette, 21 - esirdiki dunyaning zamaniwiliqigha qoyghan telipi 60 - yillardiki sewiyide turmaydu. Mushundaq bir jiddiy teqezzaliqni oylighanda, peyda bolghan wehime kishidiki rohiy tinchliqni biraqla bitchit qiliwétidu - de, tit - titliq, biaramliq örteshke bashlaydu.
Uchur dewri tapshurghan tapshuruqlarni anglash üchün sende qandaq sezgü bolushi kérek?
awstiriye fizika alimi max özining "tuyghular tehlili" dégen kitabida "insanlarning özi heqqidiki bilishi tolimu müjimel" dégen, arqidinla ribort isimlik bir aptorning "ortaq tuyghu özlükni keltürüp chiqiridighan muhim amil" dégen sözini qeyt qilghan. Maxning qarishiche, madda tuyghudin ayrilalmaydu. U dewatqan madda reng, awaz, témpératura, bésim, makan, zaman bilenla munasiwetlik bolup qalmastin, yene héssiyat, irade, tuyghu qatarliqlar bilenmu munasiwetlik. Shunga "madda" dégende, mezkur uqum yuqiriqilarning ortaq birikmisini körsitidu. Démek, insandiki özlük mueyyen menide maddiy mewjutluq bilen bolghan birlikni shert qilidu. Amérikiliq yazghuchi wiladimir nabokof "réalliq intayin subyéktip nerse" deydu. Bu geptin ayanki, insanning réalliq dewatqini dunya bilen özi otturisidiki munasiwettin ibaret. Roshenki, dunya tamamen subyéktip nerse emes, shundaqla tamamen obyéktip nersimu emes.
Ademde tebiiy rewishtiki biologiyiliksezgü bolidu. Mesilen, anglash, purash, tétish qatarliqlar. Biraq insanlarning bu iqtidaridin paydilinishi oxshash bolmighachqa, beziler hünerwen, beziler senetkar, beziler alim bolidu. Beziler bolsa iptidaiy insan péti turiwéridu. Insanlar jemiyitining herxil shekilliri del ene shu iqtidarning teshkillinishi, pishshiqlinishigha yarisha kélip chiqqan. Shunglashqa tebiiy sezgü iqtidari barliq itiqdarining asasi, barliq tereqqiyatning xémirturuchi. Türlük ijtimaiy sewebler kishilerning bu xil iqtidaridin paydilinishning yuqiri - töwen sewiyisini keltürüp chiqiridu.
Insanda yene birxil sezgümu bolidu. Bu del pikir sezgüsi. Insanlarning eqil derijisi del mushu sezgüde biwasite netijilinidu. Démek, pikir sezgüsi insandiki biologiyilik sezgüning pishshiqlinishidin kelgen bolup, kéyinki tereqqiyatlar mushu sezgüge kérek bolidighan wasitining tereqqiyati bilen zich baghlinidu. Mesilen: téléskop, mikroskop dégenlerdek. Bu üsküniler insanning tebietke bolghan sezgüsini kéngeytti. Insanlar u arqiliq eng yiraq we eng kichik nersilerni közetti, chüshendi we özige paydiliq sharaitqa aylandurdi. Nahayiti éniqki, pen sezgüler jughlanmisidin yéngi ilmiy tesewwurni ishlepchiqiridu, téxnika (hüner) bu tesewwurni melum üsküne wasitisi bilen teminleydu, shuning bilen kishilerni orap turghan muhit özi üchün tamamen sirliq bolghan qoynini ashkarilaydu we kéngeytidu. Herqandaq bilish insan subyéktining dunyagha yürgüzgen istélasidur.
Burunqi jahan'girlik zémin igilesh we yer échishta körületti, yéqinqi jahan'girlik bayliq toshush, bazar igilesh riqabitide körüldi, bügünki zamaniwi jahan'girlik méngini qézish arqiliq yaritilghan bayliqni pütün insanlargha omumlashturushta körülmekte. Ikki quliqimiz otturisidiki boshluq dunyada téxi héchkim yürüsh qilmighan boz yer. Bilim igiliki dewri mushu boz yerni igileshke qarap mangmaqta.
"Medeniyetning térisi"ning aptori kérkxof kompyutér peylasopi makloxanning mundaq bir sözini kitabning tituligha yazghan:"éléktron dewride insaniyet bizning térimiz süpitide mewjut bolidu". Bu söz qaysidur bir shairning "dunya méning wujudum, ademler hüjeyrem" dégen sözini eske salidu. Senetkarlar biz pütün alem bilen tuyghumiz arqiliq söhbet élip barimiz déyishidu, bu gep ewliyalarning insanlar del - derexler, giyahlar, hetta yiraqtiki ghuwa yoltuzlar bilen rohiy tilda sözliship turidu dégen sözi bilen birdek. Amérikiliq meshhur senetkar maykil jéksunning munu sözi téximu tipiklikke ige:"men naxshilirimni özüm yazmidim, belki ularni ershtin qobul qildim, chüshümde ersh xelqi manga sözleydu, men oyghan'ghandin kéyin ularni xatiriliwalimen. Men ushtumtut bezi geplerni anglap qalimen. Bu geplerni özüm oylap chiqqan emes, men bu geplerni qobul qilip bashqilargha yetküzüp bérimen, xalas".
Qarisang, dunya cheksiz ketken rohiy magnit meydanidek körünidu. dunyaning qaysibir chétide biraw oylighan mesilini yiraq chettiki biraw rawajlanduruwatqan bolidu. Sen bilmeydighan birawning ishi séning chüshüngge bésharet bolup kirishi mumkin. Séning rohing qandaqtur bir nersidin lerzige kelgendek bolidu, sen özüngmu bilmigen halda sirliq perishanliqqa patisen. Séni qara bésishi mumkin wehakazalar. dunya edebiyat tarixini axtursang, yiraq - yiraq qitelerde yaki yiraq - yiraq sulalilerde yashighan dini we wetini oxshimighan shairlar xuddi aldinala kélishiwalghandek oxshash mahiyetlik sözlerni qilishqan. Nawai éytqan sözlerni muhemmed sidiq zelilimu éytqan bolup chiqidu. Néme üchün shundaq? insanlar qaysi qowmgha tewe bolushidin qetiynezer, ularning "zapchas"liri oxshash, ularning hemmisi ortaq bir tebiet bilen jahan hadisilirige ibret közi bilen qariyalaydu, insanlar özliri chüshinidighan lughetleshken til bilen sözlishidu. Biraq ular yene qandaqtur özliri mueyyenleshtürüp bolalmighan ghayib til bilenmu sözlishidu. Bu tildiki sighim we kölem insanlarning ijtimaiy özlükidin nahayiti halqip ketken. Del mushu til insanlarni körünmes rishtiler bilen baghlap turidu.
Démek, insanlar jemiyiti endize, eqide we teqdir jehettin herxil bolushidin qetiynezer, bir - birini chüshinidighan yolni alliburun wayigha yetküzdi. Lékin iqlimlarning we jemiyetlerning bundaq birliki beribir romantik, mistétik tüs alghan birlik bolup, emeliyetni közde tutqanda, hazirmu jinchiragh dewride yashawatqan xelqni éléktron dewride yashawatqan xelq bilmeywatqan ijtimaiy réalliq mewjut bolup turmaqta.
Uchur, tereqqiyat, medeniyet almashturush jehette, özining tégishlik paaliyetchanliq rolini jari qilduralmay, talay "bérlin tamliri"ning qorshawidiki iptidaiy sehrada dunya dégen mushu dep yashawatqan xelq 21 - esirning bosughisida néme qilishni bilmey turuptu. Del "mushu xelqning" yapon déngizi, hindichini, yunan, iran, misir qatarliq iqlimlar bilen tutashqan payansiz medeniyet chembiriki bar. Bu chember éralar dawamida gah kéngiyip, gah tariyip turghan. Bügün bu xelq teklimakan qumlirining girdablirida untulghan bulung bolup yashawatqan bolsimu, emma u héchkimde yoq, téxi qézilmighan ajayip séhriy qudriti bar medeniyet tindurmisigha ige.
Insanlar jemiyitidiki herbir ixtira bir qétimliq zor inqilabtin ibaret bolghan. yéziqning keship bolushi mislisiz inqilab süpitide kishilerning paaliyitini esirlerdin we rayonlardin halqitti. Metbee, par mashinisi, téléfon, kaméra, téléwizor dégenlermu insanlar jemiyitide tüptin özgirish yasighan. nahayiti qiziqki, buningdin texminen 50 yil ilgiri hésablash mashinisi dunyagha kelgende, del uni yasighan amérikiliqlar hésablash mashinisi (kompyutér) ning bügünkidek omumliship kétishini tesewwur qilalmighaniken. Chünki deslepki kompyutérning éghirliqi 30 tonna bolup, 170 kwadrat métir yerni igileydiken (texminen bir bina bilen teng). Shunga eyni chaghdiki mutexessisler amérika üchün ene shundaq kompyutérdin üch - töti bolsila kupaye dégeniken. Biraq 50 yildin kéyinki bügünki künde u dunyaning herqaysi jaylirdiki ishxanilar we aililerdin orun élip, uchür almashturushning köp liniyilik qanallirigha aylandi.
shundaq, tereqqiyat nahayiti téz, yéqin kelgüsini perez qilish qiyin, weziyetke tesir körsitidighan amillarning köplüki we roli ademlerning qiyas iqtidaridin éship ketti. Bügün sen oylawatqan bir ish bashqa bir yerde ishqa éshiwatqan bolidu.
Kompyutér 20 - esirdiki insanlarni yépyéngi bir tarixiy dewrge bashlap kirdi. U tar bir rayon bilen cheklinip turghan eneniwi soda, eneniwi medeniyet almashturushqa jeng élan qildi, ilim - pen, téxnika hemkarliqini chingitti. kishini téximu qayil qilidighanliqi shuki, u aldi bilen békinme, muteessip, jahil dölet qurulmisining asasini tewritip qoydi. U yépiq shekildiki bashqurushning galwang, chüshkün puqralirining qelbige yiraq dunyadin halqip kelgen nur dolqunlirini chüshürdi. Kishiler bir qanche tar rujektin bolsimu özi yashawatqan muhittin keng bir muhitning barliqini kördi, U yerning sap hawasini purighandek boldi.
Burunqi dunya tumanliq déngizdiki yiraq - yiraq arallardek bir - birige nisbeten müjimel we tutuq idi. donyaning herqaysi rayonliri bir - birining mewjutluqini bilettiyu, emma bir - birining éhtiyaji, telpünüshlirini bilelmeytti. Bizdek millet üchün éytqanda, dunyaning yiraq burjekliride özgiche iqlimlarning barliqini "ziyaliy" dep atalghanlirimiz xeritidin yaki jughrapiye kitabliridin bilettuq, mutleq köp sandiki sawatsiz kishilirimiz üchün éytqanda, özining mehellisidin bashqa dunya mewjut emes, ular birer yerning barliqini anglap qalsa "u yerdimu tawuz barmiken, lengmen, polu barmiken" dep sorishidu, gerche bu gep hazirning özige mas kélip ketmisimu. emma u téléwizor yétip kélishtin ilgiriki réalliq idi.
Eger iqtisadiy ehwalim yar bérip, bir dane kompyutér we éntirtorigha kirish layaqitini sétiwalsam, bulargha munasiwetlik bilimlerni igilep bolush sherti arqisida nurghun nersilerni bilishke muweppeq bolghan bolattim.
nawaiy eserliri qanche xil tilgha terjime qilindi?
Parij kutupxanisida saqliniwatqan uyghur medeniy yadikarliqliri qanchilik?
New – York ta qanchilik uyghurlar bar?
Ford markiliq mashinining yaponiyidiki bahasi qanchilik?
Pablonérodaning shéirliri jemiy qanche misra?
Ez'her uniwérsitétining bir yilliq oqush puli qanchilik?
... ... ...
(dawami bar...)

[ Next Thread | Previous Thread | Next Message | Previous Message ]

Replies:

  • Kompyutér: Süzük dunya, békinme puqra(3) -- Abduqadir Jalalidin maqaliliridin, 18:20:01 01/22/02 Tue
    Forum timezone: GMT+6
    VF Version: 3.00b, ConfDB:
    Before posting please read our privacy policy.
    VoyForums(tm) is a Free Service from Voyager Info-Systems.
    Copyright © 1998-2019 Voyager Info-Systems. All Rights Reserved.