Kompyut�r: S�z�k dunya, b�kinme puqra(3) -- Gulistan

[ Show ]

Support VoyForums

[ Shrink ]

VoyForums Announcement: Programming and providing support for this service has been a labor of love since 1997. We are one of the few services online who values our users' privacy, and have never sold your information. We have even fought hard to defend your privacy in legal cases; however, we've done it with almost no financial support -- paying out of pocket to continue providing the service. Due to the issues imposed on us by advertisers, we also stopped hosting most ads on the forums many years ago. We hope you appreciate our efforts.

Show your support by donating any amount. (Note: We are still technically a for-profit company, so your contribution is not tax-deductible.) PayPal Acct: Feedback:

Donate to VoyForums (PayPal):

[ Login ] [ Main index ] [ Post a new message ] [ Search | Check update time | Archives: [1] ]

[ Next Thread | Previous Thread | Next Message | Previous Message ]

Date Posted: 18:20:01 01/22/02 Tue
Author: Abduqadir Jalalidin maqaliliridin
Subject: Kompyut�r: S�z�k dunya, b�kinme puqra(3)
In reply to: Abduqadir Jalalidin maqaliridin 's message, "Kompyut�r: S�z�k dunya, b�kinme puqra(1)" on 18:11:12 01/22/02 Tue

(dawami)
Men yuqiriqilarni igilesh bilen birge, �z�mning ehwalinimu eng yiraq yerlerge uqturalaymen. D�mek, kompyut�r yer sharini ixchamlap, bir kent halitige kelt�rdi. B�g�nki k�nde "qoshna" d�gen ibaride k�r�nerlik �zgirish boldi. Bezide ishiki ishikige qarap turghan hemsayeng tonumaydighan ademge aylinip, s�dni yaki sin'gapordiki sh�riking k�ndilik sirdishinggha aylinip q�lishi mumkin. Roshenki, s�ning aldingda p�t�n dunya s�z�k p�ti y�yilip turghan bolidu. Xuddi sen lampuchkining sirtida turup uning qilini k�rgendek, kompyut�rdin ibaret alahide "sezg�" arqiliq k�z aldingda bolmighan dunyani mat�matik �niqliqta k�r�p turisen.
Men bashta sezg� organliri heqqide azraq toxtalghanidim. Insanlar pen - t�xnika yardimi arqiliq yasap chiqqan optikiliq �sk�niler we bashqa qorallar insanlarning tebiet dunyasini bilishidiki sezg�ning wariyanti, d�gen pikirler oqurmenlerning nezerige ch�sh�r�lgenidi. Insaniyet jemiyitining qurulmisigha y�ngi mezmun �lip kelgen kompyut�rmu insaniyettiki �zl�k k�ngeymichilikining muhim wasitisi s�pitide turmushning t�ridin orun aldi. Kompyut�r m�ning ixtiyarimgha �tken haman, u m�ning k�z�m, quliqim, t�rem, n�rwa h�jeyrilirimge aylinidu, men u arqiliq yingnining t�sh�kidin �teleymen, atom herikitining dairisini aylinip chiqalaymen, h�jeyrilerning shekli, t�si we t�z�l�shini k�releymen, d�sni baghchisini, b�y�k b�ritaniye muz�yini, herxil arxip ambarlirini k�releymen. Bu nersiler m�ning tepekkur paaliyitimning tayanch nuqtilirigha aylinidu - de, suby�ktip teshebbuskarliqimni t�ximu erkin rewishte emelge ashuralaymen.
�ntir torining otturigha chiqishi kompyut�rning tesir k�chini m�lcherlig�siz derijide zoraytti. �ntir tori n�me �ch�n shunche qizghinliq peyda qildi? men bu soalgha eng yaxshisi mutexessislerning d�genliri boyiche jawab b�rey:"barmiqingiz qolingizdiki chashqinekni (mouse) noqughan haman, dunyaning yiraq ch�tidiki axbaratlar bir top perishtige aylinip, s�kuntigha yer sharini yette y�rim q�tim aylinip chiqqudek s�ret bilen nur we tok kab�lliri yaki t�l�fon simliri arqiliq iqlim atlap aldingizda hazir bolidu" ("Bilim Igiliki Dolquni", taw d�yen t�zgen, Junggo Sheher Neshriyati 1998 - yil 7 - ay neshri).
Kompyut�r insanlargha n�me �lip keldi? U insan tebiitidiki qaysi boshluqni toldurdi?
Insan eqil igisi, shundaqla h�ssiyat igisi. Insan �z n�witide yene eqil we h�ssiyatning tutquni, etrapidiki dunyagha h�ssiyat t�si b�rishni yaxshi k�ridighan romantik mexluq. Men �z�mni alsam, dunyani k�zitishni, k�zishni xalaymen, bu chaghda dunya manga qandaqtur b�y�k bir h�ssiyatning m�jizisidek k�r�nidu. Aldimda boghda k�li turghan bolsa "bu k�l n�mid�gen g�zel, suliri zumrettek iken, u beeyni apaq romal artiwalghan boghda anining eynikidek turuptu" d�yishim mumkin. d�mek, k�z aldimdiki dunyadin ademlerge xas keypiyatni k�rd�m. Yuqiriqilar boghda k�lining insan tepekkuridiki toluq, mukemmel inkasi emes. uninggha "bu k�lning k�limi qanchilik? Chongqurluqi qanchilik? Qanchilik su sighidu?" d�gen suallargha b�rilgen �niq sanliq jawablarmu qoshulushi k�rek we bashqilar. Bu bir jehettin, kespiy adet shekillend�rgen tepekkur sheklige baghliq bolsimu, yene bir jehettin, insandiki tughma keypiyatlashturush xahishining mehsuli.
Kompyut�rchu? u h�sablaydu, uning bayan qilishta tayinidighan tili sandin ibaret. uning melumatliri mutleq �niqliqqa ige. D�mek, kompyut�r insandiki �tiqad, h�ssiyat, irade t�peyli k�lip chiqidighan ajizliqini toluqlap, xizmet, pilan, layihe, h�sablash, h�k�m qatarliq jeryanlarni toghra mentiqiy izchilliq bilen teminleydu. Melumki, insan m�ngisi bilen kompyut�rning bir yerge k�lishi romantika bilen logikining qoshulushi, k�zitish bilen h�sablashning qoshulushidur.
Kompyut�r makro we mikro dunyani �niq bild�ridighan yettinchi xil sezg� orgini, u insanlardiki besh xil tebiiy sezg� we eqildin ibaret altinchi sezg�ni �zide aliy muqamda namayan qilidu.
Bilishke boliduki, �l�ktron t�xnikisi xelqni hemmidin mehrum halda y�piq chare bilen bashquridighan mustebit kona t�z�mning d�shmini bolup, ilimning d�mokratiyige mayil h�r xarakt�rini heqiqiy t�rde ispatlaydu. biraq buning �ch�n bir shert bar, u bolsimu xelq ene shu t�xnikining qobul qilghuchisi we bashqurghuchisi bolalishi k�rek.
Mushu yerge kelgende, edebiyat turmushni �zgertidu, xelqni y�tekleydu d�g�chilerge shuni �ytqum k�lidu: edebiyat �zgertmeydu, saqlaydu, u insanning mengg� �zgermes tebiitini, isanning herbir mom�nttiki qimmitini oq qilip aylinidu, u kishilerge melum mikro t�si b�ridu. biraq hemmige qadir tepekkur shekli ata qilalmaydu, elwette. Penmu yekke - y�gane halda mesilini �z�l - k�sil hel qilalmaydu, mubada birer qudretlik t�xnika insaniyetni we insaniyetning perwishkarini s�yidighan halal eqide igisige emes, belki k�nglide yawuzluq qutrap turghan telwilerge mensup bolsa, insaniyet teqdiri apet ichide qalidu, mana bumu oxshashla t�xnikining aqiwiti.
Biraw bir danishmendin shundaq soraptu:
- Qachan qiyamet qayim bolidu?
- �tiqad yoqalghanda.
- �tiqad qandaq waqitta yoqalghan bolidu?
- Ish shu ishning ehli bolmighan ademlerning qoligha tapshurulghanda (haram halalgha hakim bolghanda, yalghan rastqa emir bolghanda) qiyametni k�tseng bolidu.
Penni bilip, senetni ch�shenmigenler y�rim nadan, senetni bilip, penni ch�shenmigenler y�rim nadan, yuqiriqilarni bilip eqidini ch�shenmigenler p�t�n nadan.
Maddiy buyumlarmu idiyini islah qilish k�chige ige, t�l�wizor (simliq t�l�wiziye qanalliridiki chet el filimliri), chaqirghu, tughutning aldini �lish komulichi, haraq, "beshte yaxshi meschit" shahadetnamisi... Uyghur jemiyitining exlaq sist�misini heyran qalarliq derijide �zgertip tashlidi. Bular aldida shairlarning aq k�ng�llerche nesihetliri, mungluq k�z yashliri kar qilmidi. Maddiy nersiler tarixning wujudidiki �gilerdur. U jemiyetning maddiy turmush sharaitini �zgertish bilen birge yene rohmu peyda qilidu. Bu roh muzika, resim we edebiyattiki nuqtiinezerlerge tesir k�rsitidu. Bu heqte fransiye ang �qimi yazghuchisi marsil purusti mundaq d�geniken:"tarix eqil yetmeydighan yerge yoshurun'ghan bolidu, bu del biz qiyas qilip bolmighan maddiy nersiler". B�l G�yts: "bir keshpiyat eger kishini mestane qilidighan alahidilikke ige bolmisa, omumlishalmaydu" d�geniken. B�g�nki uyghur jemiyiti kompyut�rni �z turmushining muhim ezasigha aylandurmaqchi bolidiken, aldi bilen kishilerde medeniyetke nisbeten qizghin �htiyaj peyda qilishi z�r�r. Bu �htiyaj maarip bilen munasiwetlik. Kompyut�r rishatkilan'ghan mektep qorusining muteessip, y�piq organ ikenlikini ashkarilap qoydi, shundaqla p�tk�l jemiyetni �ginish bazisigha aylandurdi. Shuningdin qarighanda, shinjang uyghur aptonom rayonining maarip sist�misi arqa - arqidin dawalghup k�liwatqan y�ngi dolqunning zerbisini k�t�watidu, d�yishke bolidu.
Bizge ana tilni bilish intayin muhim, biraq mekteplerning bu heqtiki roli y�terlik bolmayla qalmastin, belki intayin t�wen. Ana til asasi puxta bolmighanlar bashqa tillarni qanchilik �gensun? Kishining ichki - tashqi muhiti, arzusi, derd - hesriti, teqdiri bilen nazuk baghlanmighan til paal tepekkurimizning ishenchlik hemrahi bolalmaydu. Ana til kishining wijdani we tebiiti bilen qoshulup ketkechke, tetqiqat hayatida g�ndek asasiy rol oynaydu.
Biz ana til terbiyisini mukemmel qobul qilish sherti astida, xenzu tili, chet el tili we bashqa chet el tillirini �ginishimiz k�rek. Kompyut�rni n�wettiki turmush qoralimizgha aylandurush �ch�n, chet el tili maaripigha we mat�matikigha, tepekkur penlirige y�ksek ehmiyet b�rishimiz k�rek.

1999 - yil April
(Abduqadir Jalalidin Maqaliliri din )

[ Next Thread | Previous Thread | Next Message | Previous Message ]

Forum timezone: GMT+6
VF Version: 3.00b, ConfDB:
Before posting please read our privacy policy.
VoyForums^(tm) is a Free Service from Voyager Info-Systems.
Copyright © 1998-2019 Voyager Info-Systems. All Rights Reserved.